Kế toán & Tuân thủ
Từ VAS sang IFRS: những tình huống kế toán dễ vấp nhất
FinScan.vn11/10/2026
Đọc nhanh
- Lộ trình
- Chưa có mốc bắt buộc chung. Từ 2027, IFRS tự nguyện cho doanh nghiệp thuộc Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.
- Doanh thu
- VAS 14 xét chuyển giao rủi ro và lợi ích; IFRS 15 xét từng nghĩa vụ thực hiện trong hợp đồng.
- Thuê
- IFRS 16 đưa hầu hết hợp đồng thuê lên bảng cân đối; VAS 06 vẫn tách thuê tài chính và thuê hoạt động.
- Dự phòng
- Chế độ hiện hành chủ yếu theo tuổi nợ quá hạn; IFRS 9 ước tính tổn thất kỳ vọng ngay từ đầu.
- Fair value
- Dùng rộng hơn trong IFRS, nhưng nhiều khoản vẫn cho chọn giá gốc.

Hơn hai mươi năm qua, kế toán Việt Nam làm việc với bộ VAS ban hành từ năm 2001. Nói đến IFRS, nhiều người nghĩ ngay đến một cuộc chuyển đổi bắt buộc đang đến gần. Thực tế phức tạp hơn: một chế độ kế toán mới đã chạy từ năm 2026, còn lộ trình IFRS thì chưa có mốc bắt buộc chung.
Phần 1/4
Lộ trình đang ở đâu
Ba văn bản cần phân biệt, vì rất dễ nhầm lẫn với nhau.
- Quyết định 345/QĐ-BTC (16/03/2020)
- Đề án áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế. Giai đoạn 1 (2022–2025) áp dụng tự nguyện; giai đoạn 2 (sau 2025) áp dụng bắt buộc. Với giai đoạn 2, Bộ Tài chính sẽ quyết định phạm vi và thời điểm cho từng nhóm doanh nghiệp sau khi đánh giá giai đoạn 1. Quyết định không ấn định một ngày bắt buộc chung.
- Thông tư 99/2025/TT-BTC (27/10/2025)
- Chế độ kế toán doanh nghiệp mới, thay Thông tư 200/2014/TT-BTC, áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ 01/01/2026. Đây vẫn là chế độ kế toán Việt Nam, đặt trên nền VAS. Có một số điểm tiến gần chuẩn mực quốc tế, rõ nhất ở phần thuyết minh.
- Thông tư 118/2026/TT-BTC (tháng 8/2026)
- Hướng dẫn áp dụng chuẩn mực quốc tế về kế toán, hiệu lực từ 01/01/2027. Áp dụng tự nguyện, cho doanh nghiệp và tổ chức kinh tế là thành viên Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam (theo Nghị quyết 222/2025/QH15). Doanh nghiệp chuyển từ VAS sang IFRS lần đầu phải thực hiện theo IFRS 1.
Nói cách khác, tại thời điểm viết bài, chúng tôi chưa thấy văn bản nào buộc doanh nghiệp thông thường lập báo cáo theo IFRS. Với doanh nghiệp có công ty mẹ ở nước ngoài thì khác: họ thường đã phải chuyển số liệu sang IFRS để hợp nhất ở cấp tập đoàn.
Vì sao vẫn nên hiểu IFRS từ bây giờ
Lý do lớn nhất là dòng vốn. Nhà đầu tư nước ngoài muốn đọc báo cáo của doanh nghiệp Việt Nam mà không phải "dịch" lại sang chuẩn mực họ quen dùng. IFRS Foundation hiện lập hồ sơ về việc dùng IFRS cho 170 quốc gia và vùng lãnh thổ, nên một bộ chuẩn mực chung giúp so sánh được với đối thủ trong khu vực, khi gọi vốn, khi niêm yết hay khi làm ăn với đối tác ngoại.
Phần 2/4
Doanh thu và thuê tài sản
Hai chuẩn mực làm số liệu thay đổi sớm và rõ nhất.
Tình huống 1: Doanh thu, từ "điều kiện" sang "nghĩa vụ thực hiện"
VAS 14 (đoạn 10) ghi nhận doanh thu bán hàng khi đồng thời thỏa năm điều kiện, trong đó điều kiện đầu tiên là doanh nghiệp đã chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu hàng hóa cho người mua. IFRS 15 đi theo mô hình năm bước: xác định hợp đồng, xác định các nghĩa vụ thực hiện, xác định giá giao dịch, phân bổ giá giao dịch cho từng nghĩa vụ, rồi ghi nhận doanh thu khi từng nghĩa vụ được thực hiện.
Hãy hình dung một giao dịch bán thiết bị kèm gói bảo hành mở rộng ba năm. Theo VAS, kế toán xét thời điểm chuyển giao rủi ro và lợi ích của thiết bị. Theo IFRS 15, gói bảo hành mở rộng thường là một nghĩa vụ thực hiện riêng. Giá hợp đồng được phân bổ cho thiết bị và cho gói bảo hành theo giá bán riêng lẻ của từng phần, và phần của gói bảo hành được ghi nhận dần theo thời gian. Thời điểm và số tiền doanh thu vì thế có thể khác.
Bảo hành thông thường, chỉ cam kết hàng đúng như mô tả, thì không tách riêng. Khoản này được ghi nhận như một khoản dự phòng theo IAS 37.
Tình huống 2: Thuê tài sản, hầu hết đều lên bảng cân đối
VAS 06 phân loại hợp đồng thuê theo mức độ chuyển giao rủi ro và lợi ích: thuê tài chính thì ghi nhận tài sản và nợ, thuê hoạt động thì chỉ ghi chi phí thuê định kỳ. IFRS 16 áp một mô hình duy nhất cho bên đi thuê: ghi nhận tài sản quyền sử dụng và nợ thuê, trừ thuê ngắn hạn (12 tháng trở xuống) và tài sản giá trị thấp. Bên cho thuê vẫn phân loại thuê tài chính và thuê hoạt động.
Để thấy khác biệt, lấy một hợp đồng thuê văn phòng năm năm, trả 100 triệu đồng vào cuối mỗi năm, lãi suất chiết khấu 10%/năm.
| VAS 06 (thuê hoạt động) | IFRS 16 | |
|---|---|---|
| Lúc bắt đầu thuê | Chưa ghi nhận gì | Tài sản và nợ thuê: 379,1 |
| Chi phí năm 1 | 100,0 | 113,7 (khấu hao 75,8 + lãi 37,9) |
| Chi phí năm 5 | 100,0 | 84,9 (khấu hao 75,8 + lãi 9,1) |
| Tổng chi phí 5 năm | 500,0 | 500,0 |
| Nợ thuê cuối năm 1 | Không có | 317,0 |
Tổng chi phí cả hợp đồng như nhau, nhưng IFRS dồn chi phí về những năm đầu, và tài sản cùng nợ phải trả tăng gần 380 triệu ngay từ ngày bắt đầu thuê. Doanh nghiệp thuê nhiều văn phòng, xe, máy móc thì tổng tài sản và nợ "phình" lên đáng kể, kéo theo tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu. EBITDA cũng cao hơn, vì chi phí thuê chuyển thành khấu hao và lãi vay.
Phần 3/4
Dự phòng, giá trị hợp lý và thuyết minh
Nơi tư duy "ước tính và xét đoán" thể hiện rõ nhất.
Tình huống 3: Dự phòng phải thu, từ "quá hạn" sang "kỳ vọng"
Theo chế độ kế toán hiện hành (Thông tư 99/2025/TT-BTC), dự phòng nợ phải thu khó đòi chủ yếu dựa vào thời gian quá hạn so với hợp đồng ban đầu, áp tỷ lệ theo nhóm tuổi nợ. Khoản chưa đến hạn nhưng khách nợ đã phá sản, bỏ trốn hay mất tích thì doanh nghiệp tự ước tính mức tổn thất. Doanh nghiệp được dùng phương pháp khác nếu có bằng chứng tin cậy hơn.
IFRS 9 đi theo mô hình tổn thất tín dụng kỳ vọng (ECL): ghi nhận dự phòng dựa trên ước tính tổn thất, có tính đến thông tin dự báo, ngay cả khi khoản phải thu chưa quá hạn.
Với phải thu thương mại, IFRS 9 cho phép cách tiếp cận đơn giản bằng bảng dự phòng theo nhóm tuổi nợ. Vì vậy bảng tuổi nợ quen thuộc vẫn dùng được. Điểm khác nằm ở tỷ lệ: nó phải rút ra từ dữ liệu tổn thất thực tế của chính doanh nghiệp và điều chỉnh theo kỳ vọng, chứ không dùng tỷ lệ cố định. Thay đổi lớn nhất thực sự nằm ở ngân hàng và công ty tài chính, với các khoản cho vay và công cụ nợ.
Tình huống 4: Giá trị hợp lý, rộng hơn nhưng không phải lúc nào cũng bắt buộc
VAS chủ yếu theo giá gốc: mua bao nhiêu ghi bấy nhiêu. IFRS dùng giá trị hợp lý rộng hơn nhiều, nên báo cáo "nhạy" hơn với biến động thị trường.
Nhưng đừng hiểu là IFRS bắt mọi khoản đều phải dùng giá trị hợp lý. Nhiều công cụ tài chính theo IFRS 9 đo theo giá trị hợp lý. Tài sản sinh học theo IAS 41 đo theo giá trị hợp lý trừ chi phí bán. Riêng bất động sản đầu tư, IAS 40 cho doanh nghiệp chọn mô hình giá trị hợp lý hoặc mô hình giá gốc, và đã chọn thì áp cho toàn bộ bất động sản đầu tư. Hai doanh nghiệp cùng theo IFRS vẫn có thể báo cáo khác nhau vì chọn chính sách khác nhau.
Thuyết minh: dài hơn, và nhiều xét đoán hơn
IFRS yêu cầu giải trình các xét đoán quan trọng, các nguồn ước tính không chắc chắn và thông tin về rủi ro tài chính. Chế độ kế toán áp dụng từ 2026 cũng đã tăng yêu cầu thuyết minh theo hướng này: cơ sở định giá, giả định chính, ước tính quan trọng và đánh giá khả năng hoạt động liên tục. Người quen làm báo cáo VAS gọn nhẹ sẽ phải tập viết thuyết minh dài hơn. Đây thường là phần tốn công nhất.
Phần 4/4
Chuẩn bị từ bây giờ
Bốn việc đáng làm sớm, dù doanh nghiệp chưa bị yêu cầu chuyển đổi.
- Tư duy
- VAS nặng về quy định chi tiết; IFRS nặng về nguyên tắc và xét đoán. Cùng một giao dịch, hai kế toán có thể xử lý khác nhau mà đều đúng, miễn là có cơ sở và thuyết minh rõ ràng. Đây là bước đổi khó nhất, hơn cả việc nhớ thêm vài bút toán.
- Dữ liệu và hệ thống
- IFRS 16 cần dữ liệu từng hợp đồng thuê; ECL cần lịch sử tổn thất. Phần mềm kế toán của nhiều doanh nghiệp chưa sẵn sàng cho việc này, và dọn dữ liệu thì không xong trong một sớm một chiều.
- Thuế
- Thuế thu nhập doanh nghiệp tính theo luật thuế, không theo IFRS. Khi số liệu kế toán đổi (chi phí thuê dồn về đầu kỳ, dự phòng theo ECL, đánh giá lại theo giá trị hợp lý), chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế thường lớn hơn, kéo theo thuế hoãn lại. Nên rà soát điểm này sớm cùng bộ phận thuế.
- Ngoại ngữ
- Tài liệu IFRS gốc bằng tiếng Anh, bản dịch tiếng Việt luôn có độ trễ. Với nhiều người, rào cản lớn nhất không phải nghiệp vụ mà là tiếng Anh chuyên ngành.
IFRS không khó hơn VAS, nó khó theo cách khác. VAS khó ở chỗ nhớ cho đúng quy định; IFRS khó ở chỗ phải tự đưa ra xét đoán và bảo vệ được xét đoán đó. Khi cả thị trường cùng chuyển, người hiểu IFRS trước sẽ là người được việc trước.


