Kiểm toán
Bằng chứng kiểm toán từ Zalo, email, chat nhóm: lấy được không, lấy sao cho đúng?
FinScan.vn13/11/2026
Đọc nhanh
- Câu trả lời ngắn
- Lấy được, nhưng không phải cứ có ảnh chụp màn hình là xong. Rớt một trong ba lớp (pháp luật, chuẩn mực, thu thập) thì đoạn chat có thể không đủ độ tin cậy để làm cơ sở kết luận, và nên xem là dấu hiệu cần kiểm tra thêm.
- Pháp luật
- Luật Giao dịch điện tử 2023 không phủ nhận tin nhắn vì nó ở dạng điện tử, nhưng giá trị làm chứng cứ phụ thuộc độ tin cậy: cách tạo, gửi, nhận, lưu trữ, giữ toàn vẹn và xác định được người gửi (Điều 11).
- Chuẩn mực
- VSA 500 nêu các nguyên tắc đánh giá độ tin cậy theo nguồn gốc, nội dung và hoàn cảnh thu thập. Ảnh chụp màn hình là bản sao, lời kể lại là bằng chứng bằng lời, đều khó đáng tin nếu đứng một mình.
- Làm đúng
- Lấy từ nguồn gốc, xác định người gửi, giữ nguyên file, ghi nhận thời điểm lấy, đối chiếu chéo với chứng từ gốc. Chỉ lấy phần liên quan, vì đoạn chat nhóm thường chứa dữ liệu cá nhân của nhiều người.

“Sếp duyệt trên Zalo rồi anh ơi”
Đi kiểm toán, thế nào cũng gặp cảnh này. Kiểm toán viên (KTV) hỏi về một khoản chi không có giấy tờ phê duyệt, kế toán trưởng mở điện thoại ra: “Sếp duyệt trên Zalo rồi anh ơi”, kèm một tấm ảnh chụp màn hình tin nhắn của giám đốc: “Ok, chi đi”.
Tấm ảnh đó có tính là bằng chứng kiểm toán không? Lấy được không, và lấy sao cho đúng?
Câu trả lời ngắn: lấy được, nhưng không phải cứ có ảnh chụp màn hình là xong. Một đoạn chat muốn đứng được trong hồ sơ kiểm toán phải qua ba lớp kiểm tra: pháp luật có công nhận không, chuẩn mực kiểm toán có chấp nhận không, và cách thu thập có đúng luật không. Rớt một lớp thì đoạn chat có thể không đủ độ tin cậy để làm cơ sở kết luận, và nên xem là dấu hiệu cần kiểm tra thêm.
Phần 1/4
Lớp 1: Pháp luật công nhận tin nhắn làm chứng cứ
Công nhận, nhưng không phải tin nhắn nào cũng nặng như nhau.
Về mặt pháp luật, tin nhắn Zalo, email hay chat nhóm đều là “thông điệp dữ liệu”. Luật Giao dịch điện tử số 20/2023/QH15 (hiệu lực từ 01/07/2024) có ba điểm đáng nhớ:
- Điều 8
- Thông tin trong thông điệp dữ liệu không bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì thông tin đó được thể hiện dưới dạng thông điệp dữ liệu.
- Điều 9
- Khi pháp luật yêu cầu thông tin phải thể hiện bằng văn bản, thông điệp dữ liệu được xem là đáp ứng nếu thông tin trong đó có thể truy cập và sử dụng được để tham chiếu.
- Điều 11
- Thông điệp dữ liệu được dùng làm chứng cứ theo quy định của Luật này và pháp luật về tố tụng.
Về phía tố tụng, Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 liệt kê “dữ liệu điện tử” trong các nguồn chứng cứ (khoản 1 Điều 94), và khoản 3 Điều 95 nêu thông điệp dữ liệu điện tử gồm thư điện tử và các hình thức tương tự theo pháp luật về giao dịch điện tử. Lưu ý đây là quy định cho việc giải quyết vụ việc tại Tòa án. Chuẩn mực kiểm toán có tiêu chí riêng, nói ở lớp 2.
Khoản 2 Điều 11 là chỗ nhiều người bỏ qua: giá trị dùng làm chứng cứ của thông điệp dữ liệu được xác định căn cứ vào độ tin cậy của cách thức khởi tạo, gửi, nhận hoặc lưu trữ; cách thức bảo đảm và duy trì tính toàn vẹn; cách thức xác định người khởi tạo, gửi, nhận, và các yếu tố phù hợp khác.
Nói nôm na, pháp luật không phủ nhận tin nhắn, nhưng cũng không cho tin nhắn nào cũng nặng như nhau. Một email gửi từ địa chỉ công ty, lưu trên máy chủ, còn nguyên tiêu đề và chuỗi trao đổi, thường nặng hơn nhiều so với ảnh chụp màn hình một câu chat đã bị thu hồi.
Điều 10 cũng đáng chú ý: thông điệp dữ liệu có giá trị như bản gốc khi thông tin được bảo đảm toàn vẹn kể từ lần khởi tạo đầu tiên dưới dạng hoàn chỉnh và có thể truy cập, sử dụng được dưới dạng hoàn chỉnh. Một tấm ảnh chụp thường khó chứng minh được hai điều kiện này.
Luật 2023 còn quy định dịch vụ tin cậy (Điều 28), gồm dịch vụ cấp dấu thời gian (Điều 31) và dịch vụ chứng thực thông điệp dữ liệu (Điều 32). Dấu thời gian gắn thông tin thời gian vào thông điệp dữ liệu; dịch vụ chứng thực thông điệp dữ liệu gồm lưu trữ và xác nhận tính toàn vẹn, hoặc gửi, nhận bảo đảm. Đây là công cụ để “đóng dấu” một đoạn chat khi cần chứng minh nó còn nguyên vẹn từ thời điểm nào. Dịch vụ tin cậy là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, nên cần dùng nhà cung cấp được cấp phép.
Phần 2/4
Lớp 2: Chuẩn mực kiểm toán chấp nhận, nhưng đánh giá theo độ tin cậy
VSA 500 không cấm chat, nhưng đòi hỏi bằng chứng phải đầy đủ và thích hợp.
Qua được lớp pháp luật, đoạn chat còn phải qua Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 500 “Bằng chứng kiểm toán” (ban hành kèm Thông tư 214/2012/TT-BTC). VSA 500 định nghĩa bằng chứng kiểm toán là tất cả tài liệu, thông tin do KTV thu thập được liên quan đến cuộc kiểm toán, làm cơ sở để KTV đưa ra kết luận và hình thành ý kiến. Bằng chứng phải “đầy đủ” (số lượng) và “thích hợp” (chất lượng, gồm sự phù hợp và độ tin cậy, đoạn A5).
Hướng dẫn đoạn A31 nêu các nguyên tắc đánh giá độ tin cậy. Đây là nguyên tắc, không phải bảng xếp hạng cố định: chuẩn mực ghi rõ vẫn có ngoại lệ, và kết quả phụ thuộc hoàn cảnh cụ thể.
- Nguồn độc lập bên ngoài
- Bằng chứng thu thập từ nguồn độc lập bên ngoài đơn vị đáng tin hơn.
- Nguồn nội bộ
- Bằng chứng tạo ra trong nội bộ đơn vị đáng tin hơn khi các kiểm soát đối với việc tạo lập và lưu trữ nó được thực hiện hiệu quả.
- Văn bản và lời nói
- Bằng chứng dạng văn bản, kể cả trên phương tiện điện tử, đáng tin hơn bằng chứng thu thập bằng lời.
- Bản gốc và bản sao
- Chứng từ, tài liệu gốc đáng tin hơn bản copy, bản fax hoặc tài liệu được quay phim, số hóa, chuyển thành bản điện tử. Độ tin cậy của loại sau có thể phụ thuộc vào các kiểm soát đối với việc tạo lập và lưu trữ.
Nhìn một đoạn chat qua các nguyên tắc này, có thể thấy nó thường ở đâu (chỉ mang tính tham khảo, tùy hoàn cảnh):
| Loại đoạn chat | Nhận định | Cơ sở |
|---|---|---|
| Nhóm chat nội bộ, đơn vị cung cấp | Bằng chứng nội bộ. Nặng hay nhẹ tùy kiểm soát đối với việc tạo lập và lưu trữ. Không ngang với xác nhận ngân hàng hay hợp đồng có chữ ký. | VSA 500, A31 (nguồn bên ngoài, nguồn nội bộ) |
| Ảnh chụp màn hình | Thuộc nhóm bản sao, thấp hơn file gốc hoặc bản xuất trực tiếp từ ứng dụng. | VSA 500, A31 (bản gốc, bản sao) |
| Lời kể lại “hôm đó sếp nhắn là…” | Bằng chứng bằng lời, đáng tin thấp hơn bằng chứng dạng văn bản. | VSA 500, A31 (văn bản, lời nói) |
| Email công ty, còn nguyên tiêu đề và chuỗi trao đổi, lấy từ hệ thống | Dạng văn bản điện tử, truy vết được. Vẫn là bằng chứng nội bộ, cần đối chiếu thêm. | VSA 500, A31 |
Thêm hai điều VSA 500 yêu cầu. Thứ nhất, khi dùng tài liệu, thông tin do đơn vị được kiểm toán tạo ra, KTV phải đánh giá nó có đủ tin cậy cho mục đích kiểm toán hay không, gồm tính chính xác và tính đầy đủ khi cần thiết (đoạn 9). Đoạn chat do chính đơn vị cung cấp thì càng phải đánh giá kỹ, không nhận nguyên xi. Thứ hai, khi bằng chứng từ nguồn này không nhất quán với nguồn khác, hoặc KTV hoài nghi về độ tin cậy của tài liệu, thông tin (đoạn 11, hướng dẫn A57), KTV phải cân nhắc thủ tục bổ sung.
Kết luận ở lớp này: chat dùng được, nhưng độ tin cậy của nó phải được chứng minh, không mặc định. Muốn nâng độ tin cậy lên thì phải thu thập đúng cách, như phần thực hành bên dưới.
Phần 3/4
Lớp 3: Thu thập phải đúng luật dữ liệu cá nhân
Đoạn chat nhóm thường chứa dữ liệu cá nhân của nhiều người, không chỉ của người cần kiểm tra.
Đây là lớp nhiều người quên nhất. Một đoạn chat nhóm có thể chứa tên, số điện thoại, ảnh đại diện của nhiều người, đôi khi cả thông tin nhạy cảm. Từ 01/01/2026, việc thu thập và xử lý dữ liệu cá nhân chịu Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15. Nghị định 356/2025/NĐ-CP hướng dẫn luật này và thay thế Nghị định 13/2023/NĐ-CP kể từ cùng ngày.
- Điều 11
- Dữ liệu cá nhân được thu thập phải được sự đồng ý của chủ thể dữ liệu trước khi thu thập, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
- Điều 9
- Sự đồng ý chỉ có hiệu lực khi dựa trên sự tự nguyện và biết rõ các thông tin luật yêu cầu, như loại dữ liệu được xử lý và mục đích xử lý. Đồng ý phải thể hiện rõ ràng, cụ thể, kiểm chứng được. Im lặng hoặc không phản hồi không được coi là đồng ý.
- Điều 10
- Chủ thể dữ liệu có quyền yêu cầu rút lại sự đồng ý hoặc hạn chế xử lý dữ liệu cá nhân.
- Điều 19
- Luật cũng liệt kê các trường hợp được xử lý dữ liệu cá nhân mà không cần sự đồng ý. Có hay không áp dụng cho một tình huống kiểm toán cụ thể là vấn đề cần xem xét, không nên mặc định là có hoặc không.
Áp vào thực tế kiểm toán, cách làm an toàn là chỉ lấy phần liên quan đến nội dung cần kiểm tra, che hoặc cắt phần không liên quan, và tốt nhất để chính đơn vị xuất hoặc chuyển giao đoạn hội thoại đó, còn KTV ghi nhận lại quy trình đã lấy. Cách này giúp hạn chế rủi ro về dữ liệu cá nhân và có dấu vết rõ ràng hơn ảnh chụp từ điện thoại của ai đó. Nhưng đơn vị tự xuất và cung cấp đoạn chat không mặc nhiên làm bằng chứng mạnh hơn: dù ai xuất, KTV vẫn phải xác minh nguồn, tính toàn vẹn của file và quyền truy cập của người xuất vào tài khoản đó.
Một lưu ý thực tế: email công ty và Zalo cá nhân khác nhau. Email tên miền công ty, lưu trên máy chủ công ty, thường dễ thu thập theo quy trình hơn nhiều so với Zalo cá nhân của giám đốc, nơi ranh giới giữa việc công và việc riêng rất mờ.
Phần 4/4
Thực hành: 5 bước, 3 cái bẫy, khi nào nên dừng
Từ nguyên tắc sang việc làm cụ thể.
5 bước lấy đoạn chat cho đúng
- Bước 1: Xác định cần chứng minh cái gì
- Đừng lấy cả đoạn chat dài. Ghi rõ cơ sở dẫn liệu cần chứng minh: ai phê duyệt, phê duyệt cái gì, vào lúc nào. Chỉ lấy đúng phần trả lời ba câu đó.
- Bước 2: Lấy từ nguồn gốc, đừng lấy bản chụp lại
- Ưu tiên xem trực tiếp trên thiết bị hoặc tài khoản của người gửi và ghi nhận lại; xuất file chat hoặc email gốc (như file .eml hoặc file xuất từ ứng dụng); cuối cùng mới dùng ảnh chụp màn hình. Khi dùng ảnh chụp thì ghi rõ do ai chụp, chụp lúc nào.
- Bước 3: Ghi bối cảnh để xác định người gửi
- Khoản 2 Điều 11 Luật Giao dịch điện tử đòi hỏi xác định được người khởi tạo, gửi, nhận. Ghi lại tài khoản nào gửi (số điện thoại, email, tên hiển thị), gửi cho ai hoặc nhóm nào, lúc nào, trên nền tảng nào. Nickname như “Kế toán 2” chưa chứng minh được ai đã duyệt, phải gắn được với người thật.
- Bước 4: Bảo toàn tính toàn vẹn
- Lưu file gốc, không chỉnh sửa, ghi nhận thời điểm thu thập. Có thể ghi mã băm của file (ví dụ SHA-256). Mã băm giúp kiểm tra file có bị thay đổi kể từ thời điểm ghi nhận hay không; bản thân mã băm không chứng minh tin nhắn là thật hoặc người gửi đúng danh tính. Khi cần mức chắc chắn cao hơn, cân nhắc dịch vụ cấp dấu thời gian hoặc chứng thực thông điệp dữ liệu theo Luật Giao dịch điện tử 2023. Lưu cả chuỗi hội thoại xung quanh, đừng cắt một câu ra khỏi ngữ cảnh: một chữ “Ok” đứng một mình có thể mang nghĩa khác khi đặt trong cả đoạn trao đổi.
- Bước 5: Đối chiếu chéo
- Đoạn chat chỉ là một mảnh. Khớp nó với chứng từ gốc như hóa đơn, hợp đồng, sao kê ngân hàng, biên bản. Với nội dung quan trọng, xin thêm xác nhận độc lập, chẳng hạn nhờ người duyệt xác nhận lại bằng email hoặc văn bản. Chat được đối chiếu chéo thì đứng vững, đứng một mình thì mong manh.
Ba cái bẫy hay gặp nhất
- Bẫy 1: Ảnh chụp màn hình sửa được rất nhanh
- Ghép chữ, đổi tên người gửi, sửa thời gian đều làm được bằng ứng dụng chỉnh ảnh thông thường. Đừng dựa vào một tấm ảnh duy nhất cho vấn đề trọng yếu. Ảnh chụp chỉ đáng dựa vào khi đi kèm nguồn gốc và đối chiếu chéo.
- Bẫy 2: Tin nhắn bị thu hồi hoặc xóa
- Ứng dụng chat cho thu hồi tin nhắn, email có thể bị xóa khỏi hộp thư. VSA 500 (A13) cũng lưu ý một số tài liệu, thông tin điện tử có thể không khôi phục được sau một thời gian. Nếu KTV đến muộn, đoạn chat có thể chỉ còn trong ảnh chụp. Lấy sớm, lấy đủ chuỗi, ghi nhận ngay thời điểm thu thập.
- Bẫy 3: Tài khoản không định danh được
- Nhóm chat có người dùng nickname, số điện thoại không trùng danh bạ công ty, tài khoản dùng chung. Khi đó đoạn chat không chứng minh được ai đã nói câu đó. Cách xử lý: xác nhận danh tính tài khoản với đơn vị bằng văn bản, hoặc lấy thêm nguồn khác xác nhận cùng nội dung.
Khi nào không nên dùng chat làm bằng chứng chính
- Chỉ có chat
- Giao dịch trọng yếu mà không có chứng từ gốc nào đi kèm.
- Chat mâu thuẫn với chứng từ
- Chat nói đã duyệt nhưng hợp đồng chưa ký; chat nói đã trả tiền nhưng sao kê không có.
- Người gửi phủ nhận
- Người được cho là gửi tin nhắn nói mình không nhắn.
Trong các tình huống này, đoạn chat vẫn có giá trị, nhưng là giá trị của một dấu hiệu, không phải bằng chứng kết luận. KTV ghi nhận dấu hiệu đó, mở rộng thủ tục kiểm tra theo hướng của đoạn 11 VSA 500, và không kết luận chỉ dựa vào chat.
Checklist 5 dòng
Chat không thay thế được chứng từ. Nhưng trong một doanh nghiệp mà mọi phê duyệt đều chạy qua Zalo và email, biết cách lấy chat cho đúng chính là biết cách để hồ sơ kiểm toán theo kịp thực tế.
Đọc thêm: Đọc vị bút toán bất thường, loạt bài về cách đọc nhật ký chung trong kiểm toán.


