FinScan.vn

Kiểm toán

Đối chiếu công nợ cuối năm: ba kiểu lệch hay gặp nhất, gỡ từ tháng 11 để tới lúc khóa sổ khỏi phải chạy

FinScan.vn16/11/2026

Chia sẻFacebookLinkedInEmail

Đọc nhanh

Luận điểm chính
Đối chiếu công nợ nên làm từ tháng 11. Cùng một khoản lệch, tháng 11 là một buổi chiều, tháng 12 là cả tuần giữa lúc ai cũng bận. Đây là kinh nghiệm thực hành, không phải quy định.
Ba kiểu lệch
Lệch thời điểm, lệch số tiền, và lệch do sót hoặc trùng (kể cả số dư cũ treo nhiều năm). Xếp đúng kiểu thì biết gỡ từ chứng từ nào.
Đối chiếu khác xác nhận
Đối chiếu là việc hai bên cùng so sổ để tìm và sửa chỗ lệch. Thư xác nhận theo VSA 505 là thủ tục của KTV: KTV kiểm soát việc gửi và nhận thư, phản hồi gửi thẳng về KTV. Doanh nghiệp đối chiếu xong trước thì ít bị lệch lúc xác nhận, nhưng không thay được thư xác nhận.
Hồ sơ dự phòng
Biên bản đối chiếu, hoặc văn bản đề nghị đối chiếu và đòi nợ có dấu bưu điện, là một phần hồ sơ chứng minh khoản phải thu khó đòi theo Thông tư 48/2019/TT-BTC. Bút toán trích lập thì làm tại thời điểm lập báo cáo tài chính năm, nhưng hồ sơ phải chuẩn bị sớm.
Bàn họp gỗ óc chó bóng với hai bộ hồ sơ công nợ đặt đối diện nhau, mỗi bộ gồm bốn thẻ giấy màu kem có dải xanh đậm, ngăn cách bởi một thanh đồng. Mỗi thẻ có một dấu kiểm tròn màu xanh lá, vàng hoặc đỏ. Phía sau là ghế da xanh đậm, cửa sổ nhìn ra lá thu vàng, bình hoa, ống bút và hai quyển lịch để bàn trống. Ảnh minh họa do AI tạo, không dùng dữ liệu công nợ thực; không logo, chữ trong ảnh không đọc được

Sổ mình ghi nợ 800 triệu, sổ nhà cung cấp ghi 1 tỷ

Tình huống minh họa. Cuối tháng 11, kế toán trưởng nhận bảng đối chiếu công nợ của một nhà cung cấp lớn. Sổ của mình ghi còn nợ 800 triệu. Sổ của họ ghi mình còn nợ 1 tỷ. Lệch 200 triệu. (Các con số chỉ để minh họa, không lấy từ đơn vị nào.)

Gọi điện hỏi, bên kia nói: “Có 2 hóa đơn giao hàng cuối tháng 10, bên anh chưa ghi nhận, anh kiểm tra lại đi.” Kiểm tra thì đúng: hàng đã nhận, nhưng hóa đơn kẹp trong xấp chứng từ chưa ai đụng tới nên chưa nhập sổ.

200 triệu đó không phải gian lận, cũng không phải mất tiền. Nó chỉ là một bút toán chưa ghi. Nhưng nếu đến ngày 30/12, khi cả công ty đang chạy khóa sổ, mới phát hiện ra thì sẽ thành việc gấp: gọi điện, lục chứng từ, điều chỉnh sổ, giải trình với KTV, tất cả trong lúc ai cũng bận.

Vì vậy bài này có một luận điểm duy nhất: đối chiếu công nợ nên làm từ tháng 11, đừng đợi tới tháng 12. Theo kinh nghiệm thực hành, tháng 11 đối tác còn trả lời email đều đặn, tháng 12 thì ai cũng bận mà chỗ lệch vẫn nằm đó.

Phần 1/5

Đối chiếu là làm gì, với ai, và khác thư xác nhận ở đâu

Phân biệt việc của doanh nghiệp với thủ tục của KTV.

Đối chiếu công nợ là ngồi xuống so sổ của mình với sổ của đối tác, cả phải thu (khách còn nợ mình) lẫn phải trả (mình còn nợ nhà cung cấp), để hai bên khớp nhau trước khi khóa sổ.

Không cần làm với tất cả đối tác ngay một lúc. Theo kinh nghiệm thực hành, nên ưu tiên đối tác có số dư lớn, giao dịch nhiều trong năm, và những số dư treo lâu không động đậy. Khách nợ 5 triệu từ năm ngoái khác với khách nợ 500 triệu phát sinh tháng này: tiền lớn đối chiếu trước, nhưng khoản nhỏ mà treo lâu vẫn phải được rà, vì nó có thể nằm trong diện lập dự phòng. Bài không đặt ngưỡng cố định nào cho “số dư lớn”, mức này do từng doanh nghiệp và KTV xét theo trọng yếu.

Đối chiếu công nợ và thư xác nhận không phải một việc
Khía cạnhĐối chiếu công nợThư xác nhận (VSA 505)
Ai làmKế toán của hai doanh nghiệpKTV gửi, bên thứ ba phản hồi
Phản hồi gửi về đâuVề kế toán của mìnhGửi thẳng cho KTV
Mục đíchTìm chỗ lệch và sửa sổThu thập bằng chứng kiểm toán độc lập
Khi nàoTrong năm, tốt nhất sớmTrong cuộc kiểm toán, theo kế hoạch của KTV

Theo VSA 505, thông tin xác nhận từ bên ngoài là phản hồi bằng văn bản trực tiếp từ bên thứ ba cho KTV (đoạn 06(a)). KTV phải duy trì kiểm soát đối với yêu cầu xác nhận, gồm việc thiết kế thư để thư phúc đáp gửi thẳng cho KTV và việc gửi thư (đoạn 07). Vì vậy kế toán không “gửi thư xác nhận cho kiểm toán”. Việc của kế toán là có sẵn danh sách số dư và chi tiết để KTV chọn đối tượng, đồng thời hỗ trợ khi Ban Giám đốc cần đồng ý cho gửi thư. Bài “Thư xác nhận công nợ: thủ tục tưởng dễ mà hay vấp” đã đăng trên FinScan nói riêng về thủ tục này.

Thứ tự hợp lý vẫn là đối chiếu trước, để số dư trong sổ đã được rà trước khi KTV gửi thư. Nhưng đừng hiểu rằng đối chiếu xong thì sẽ không còn chênh lệch nào lúc xác nhận. VSA 505 coi phản hồi cho thấy khác biệt với sổ là “ngoại lệ” và yêu cầu KTV điều tra để xác định đó có phải dấu hiệu của sai sót hay không (đoạn 14). Nếu bên xác nhận không phản hồi, KTV phải thực hiện thủ tục thay thế (đoạn 12). Hai việc đó thuộc KTV, nhưng doanh nghiệp chuẩn bị chứng từ tốt thì giải trình nhanh hơn.

Phần 2/5

Ba kiểu lệch hay gặp nhất

Cách phân loại thực hành: biết đang gặp kiểu nào thì biết lần từ chứng từ nào.

Lệch công nợ thì muôn hình vạn trạng, nhưng gom lại theo cách phân loại thực hành của bài này (không phải phân loại của chuẩn mực) thì có ba kiểu.

Kiểu 1: Lệch thời điểm
Thường gặp nhất và cũng lành nhất. Hàng giao ngày 30/11 mà hóa đơn ghi ngày 01/12. Tiền chuyển ngày 31/12 mà qua tài khoản bên kia ngày 02/01. Hàng đang đi đường: bên bán đã ghi doanh thu, bên mua chưa ghi nhận hàng. Hai bên có thể ghi nhận khác thời điểm, nhưng vẫn phải đối chiếu chứng từ và bản chất giao dịch để xác định bên nào đã ghi nhận đúng kỳ kế toán. Cách gỡ: lấy chứng từ gốc (phiếu giao hàng, biên bản giao nhận, sao kê ngân hàng) đối chiếu ngày tháng, rồi ghi nhận theo đúng thời điểm phát sinh nghiệp vụ.
Kiểu 2: Lệch số tiền
Hai bên ghi cùng một giao dịch nhưng số tiền khác nhau. Nguyên nhân hay gặp: chiết khấu thương mại chỉ một bên ghi; hàng trả lại chỉ một bên ghi giảm; điều chỉnh giá sau khi đã xuất hóa đơn mà bên mua chưa nhận hóa đơn điều chỉnh; một bên ghi giá đã gồm thuế GTGT, một bên ghi giá chưa thuế. Cách gỡ: lần từng giao dịch lệch, đối chiếu hóa đơn gốc với biên bản trả hàng, thỏa thuận chiết khấu và hóa đơn điều chỉnh. Mỗi khoản lệch đều có chứng từ để lần ra, chỉ cần chịu khó lần.
Kiểu 3: Lệch do sót hoặc trùng
Hóa đơn đã xuất mà quên gửi khách, hoặc khách nhận rồi quên nhập sổ. Tiền khách chuyển bị hạch toán nhầm sang khách khác. Một hóa đơn nhập hai lần vì hai người cùng nhập. Và kinh điển nhất là số dư cũ treo từ năm ngoái, năm kia, không ai nhớ nó từ đâu ra, cũng không ai dám xử lý. Cách gỡ: sót hoặc trùng thì lần chứng từ. Số dư cũ thì phải có người chịu trách nhiệm rà lại: đối chiếu với đối tác, kiểm tra hồ sơ, rồi xử lý dứt điểm theo quy chế nội bộ và quy định hiện hành (thu hồi, lập dự phòng, hoặc xử lý khoản không thu hồi được). Số dư treo không tự biến mất.
Nhìn nhanh ba kiểu lệch (tham khảo, tùy hoàn cảnh)
KiểuDấu hiệuLần từ đâuĐộ khó thường gặp
Thời điểmHai bên cùng giao dịch, lệch ngày ghi sổPhiếu giao hàng, biên bản giao nhận, sao kêThấp nếu phát hiện sớm
Số tiềnCùng giao dịch, số tiền khác nhauHóa đơn gốc, biên bản trả hàng, chiết khấu, hóa đơn điều chỉnhTrung bình, cần kiên nhẫn
Sót hoặc trùngGiao dịch có ở bên này, không có ở bên kia, hoặc ghi hai lầnHóa đơn, phiếu thu, sổ chi tiết theo đối tượngCao nếu là số dư cũ nhiều năm

Phần 3/5

Quy trình 5 bước, làm trong tháng 11

Mỗi bước có đầu ra rõ, để tháng 12 chỉ còn việc khóa sổ.

Bước 1: Kéo bảng tuổi nợ
In bảng tổng hợp công nợ phải thu và phải trả theo tuổi nợ: chưa tới hạn, quá hạn dưới 6 tháng, từ 6 tháng đến dưới 1 năm, trên 1 năm. Nhìn bảng này là biết nên đối chiếu chỗ nào trước: số dư lớn và số dư quá hạn lâu. Lưu ý tuổi nợ quá hạn tính từ ngày đến hạn thanh toán gốc, không tính từ ngày lập hóa đơn.
Bước 2: Gửi bảng đối chiếu cho đối tác
Gửi sớm, gửi đủ, và gửi đến đúng đầu mối có trách nhiệm đối chiếu công nợ của đối tác (có thể là kế toán công nợ hoặc người được ủy quyền, không nhất thiết là giám đốc), kèm chi tiết từng hóa đơn, từng khoản thanh toán và thời hạn phản hồi để bên kia đối chiếu được ngay. Nếu quá hẹn thì nhắc lại. Giữ lại bằng chứng đã gửi (email, vận đơn, dấu bưu điện), vì đó cũng là một phần hồ sơ ở Bước 4.
Bước 3: Xếp chênh lệch vào ba kiểu
Khi đối tác trả lời, ngồi xuống xếp từng khoản lệch vào một trong ba kiểu: thời điểm, số tiền, hay sót hoặc trùng. Xếp đúng kiểu thì gỡ nhanh. Xếp sai kiểu thì càng gỡ càng rối.
Bước 4: Sửa sổ và chuẩn bị hồ sơ dự phòng
Khoản nào sai thì điều chỉnh bút toán. Khoản phải thu quá hạn mà khó đòi thì rà điều kiện và hồ sơ để lập dự phòng (xem nhóm tiếp theo). Tháng 11 là lúc chuẩn bị hồ sơ và đánh giá sơ bộ. Số dự phòng cần trích lập được xác định khi lập báo cáo tài chính năm, dựa trên tình trạng khoản nợ tại thời điểm báo cáo, nên danh sách và hồ sơ cần được cập nhật đến lúc đó.
Bước 5: Chuẩn bị cho KTV
Sau khi sổ đã được rà, giữ sẵn bảng chi tiết số dư theo từng đối tượng, biên bản đối chiếu và chứng từ của các khoản lệch đã xử lý, để KTV chọn đối tượng gửi thư xác nhận và đối chiếu khi cần. Việc gửi thư xác nhận do KTV kiểm soát theo VSA 505, không phải việc của kế toán.

Phần 4/5

Số dư treo và dự phòng: hồ sơ phải chuẩn bị từ sớm

Đối chiếu công nợ là một phần hồ sơ chứng minh khoản phải thu khó đòi.

Thông tư 48/2019/TT-BTC hướng dẫn việc trích lập và xử lý các khoản dự phòng làm cơ sở xác định chi phí được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp (khoản 1 Điều 1). Điều 6 quy định dự phòng nợ phải thu khó đòi. Bộ Tài chính, trong phần hỏi đáp ngày 13/11/2026, nhắc lại các quy định này khi trả lời về dự phòng phải thu khó đòi giữa năm 2025 và năm 2026.

Với bài này, điều đáng chú ý là điều kiện hồ sơ. Theo Điều 6, khoản nợ phải có chứng từ gốc chứng minh số tiền đối tượng nợ chưa trả, trong đó có đối chiếu công nợ. Trường hợp không có đối chiếu công nợ thì phải có văn bản đề nghị đối chiếu xác nhận công nợ hoặc văn bản đòi nợ doanh nghiệp đã gửi, có dấu bưu điện hoặc xác nhận của đơn vị chuyển phát. Khoản nợ phải thu quá hạn từ 6 tháng trở lên, tính theo thời hạn trả nợ gốc, không tính thời gian gia hạn giữa các bên, và doanh nghiệp đã gửi đối chiếu xác nhận nợ hoặc đôn đốc thanh toán nhưng chưa thu hồi được.

Mức trích lập đối với nợ phải thu quá hạn (Điều 6 Thông tư 48/2019/TT-BTC)
Thời gian quá hạnMức trích lập
Từ 6 tháng đến dưới 1 năm30% giá trị khoản nợ
Từ 1 năm đến dưới 2 năm50%
Từ 2 năm đến dưới 3 năm70%
Từ 3 năm trở lên100%

Một số điểm khác cần nhớ: doanh nghiệp viễn thông và doanh nghiệp bán lẻ có bảng mức riêng cho một số loại nợ; khoản nợ chưa đến hạn nhưng có bằng chứng đối tượng nợ đã phá sản, bỏ trốn hoặc thuộc các trường hợp nêu tại điểm c khoản 2 Điều 6 thì doanh nghiệp tự dự kiến mức tổn thất không thu hồi được (tối đa bằng giá trị khoản nợ trên sổ); và khi một đối tượng vừa có phải thu vừa có phải trả thì căn cứ biên bản đối chiếu công nợ để trích lập trên số còn phải thu sau khi bù trừ (điểm g khoản 2 Điều 6). Việc tính tuổi nợ và các trường hợp đặc thù nên đối chiếu toàn văn khi lập hồ sơ.

Về thời điểm: theo phần hỏi đáp của Bộ Tài chính, thời điểm xác định và trích lập dự phòng nợ phải thu khó đòi là thời điểm lập báo cáo tài chính năm. Vì vậy “lập dự phòng trong tháng 11” nên hiểu là rà danh sách, hoàn thiện hồ sơ và đánh giá sơ bộ trong tháng 11. Số dự phòng chính thức xác định khi lập báo cáo tài chính năm, dựa trên tình trạng khoản nợ tại thời điểm báo cáo (ví dụ một khoản được khách trả hoặc quá hạn thêm một mốc trong tháng 12 sẽ làm số trích lập thay đổi).

Về chế độ kế toán: Thông tư 99/2025/TT-BTC có hiệu lực từ 01/01/2026 và áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày này (Điều 31). Theo các văn bản đăng lại, phần hướng dẫn nguyên tắc kế toán dự phòng nợ phải thu khó đòi trong Thông tư 99 cũng nêu các mức trích lập 30%, 50%, 70%, 100% như trên. Doanh nghiệp áp dụng chế độ kế toán khác (ví dụ doanh nghiệp nhỏ và vừa chọn Thông tư 133/2016/TT-BTC) cần xem đúng chế độ của mình.

Phần 5/5

Ba cái bẫy và checklist tháng 11

Các bẫy là kinh nghiệm thực hành, không phải quy định.

Ba cái bẫy khi đối chiếu

Bẫy 1: Chỉ đối chiếu với đối tác dễ tính
Ai cũng thích gửi bảng cho khách quen, bên nào trả lời nhanh. Còn đối tác khó (số dư lớn, quan hệ căng, hay cãi về số liệu) thì để sau. Đến lúc khóa sổ, chính những đối tác “để sau” đó mới là chỗ lộ ra. Nên bắt đầu từ chỗ khó và có số dư lớn, không phải chỗ dễ.
Bẫy 2: Lấy sổ của đối tác làm đúng
Thấy số của họ lớn hơn số của mình thì vội điều chỉnh theo họ. Nhưng sổ của đối tác cũng có thể ghi trùng, ghi sót, ghi sai thời điểm như mình. Đối chiếu là so cả hai bên với chứng từ gốc, không phải lấy một bên làm chuẩn rồi ép bên kia theo.
Bẫy 3: Số dư cũ không ai dám đụng
Khoản phải thu 50 triệu treo từ năm 2023, khách đã ngừng giao dịch, không liên lạc được. Năm nào cũng mang sang năm sau. Tuổi nợ tính từ hạn thanh toán gốc nên khoản này có thể đã chạm mức trích lập cao. Tới lúc KTV hỏi thì không ai trả lời được nó là gì. “Để đó tính sau” không phải là phương án: liên hệ lần cuối bằng văn bản có bằng chứng gửi, rà điều kiện lập dự phòng, và xử lý theo quy chế nội bộ.

Checklist tháng 11 cho kế toán

Đọc thêm: Đọc vị bút toán bất thường, loạt bài về cách đọc nhật ký chung trong kiểm toán.