Kiểm toán · Đọc vị bút toán bất thường · Kỳ 7
Đã có hàng trăm bút toán bị cảnh báo, kiểm toán viên làm gì tiếp?
FinScan.vn13/11/20263 phút đọc

Giả sử sổ nhật ký chung của một doanh nghiệp có 79.760 dòng. Sau khi chạy các phép phân tích, chương trình đánh dấu 300 dòng cần xem thêm.
Ta xuất kết quả ra Excel, tô đỏ các dòng đó và lưu vào hồ sơ kiểm toán. Vậy là xong thủ tục kiểm tra bút toán chưa? Chắc chắn là chưa.
Từ danh sách cảnh báo đến hồ sơ kiểm toán
Sáu bước dưới đây nối kết quả của công cụ với công việc của kiểm toán viên.
01 · Gộp theo chứng từ
Một chứng từ nhiều dòng có thể kích hoạt nhiều quy tắc cùng lúc, nên 300 dòng chưa chắc là 300 bút toán. Sau khi gộp, số chứng từ cần xem có thể ít hơn nhiều. Khi gộp, cần giữ lại thông tin từng dòng, các quy tắc đã kích hoạt và tài khoản liên quan để không mất dấu hiệu bất thường ban đầu.
02 · Xếp thứ tự ưu tiên
Dựa trên số quy tắc bị kích hoạt, giá trị so với mức trọng yếu, mức liên quan đến những rủi ro đã xác định (như doanh thu), người lập và người duyệt, thời điểm ghi sổ.
03 · Chọn bút toán để kiểm tra
VSA 240 yêu cầu kiểm toán viên chọn các bút toán ghi sổ vào cuối kỳ và cân nhắc kiểm tra cả trong kỳ (đoạn 32(a)).
Ngoài những bút toán bị cảnh báo, kiểm toán viên có thể chọn thêm các bút toán theo tiêu chí rủi ro khác hoặc đưa yếu tố khó đoán trước vào cách lựa chọn (VSA 240, đoạn 29(c)). Cách làm này giúp mở rộng phạm vi xem xét, nhưng không chứng minh rằng các bút toán không được lựa chọn đều không có sai sót.
04 · Kiểm tra từng bút toán
Xem chứng từ gốc, phê duyệt, hợp đồng hoặc biên bản liên quan, đối tượng có phải bên liên quan không, kỳ phát sinh. Hỏi người lập và người duyệt. Xem tiếp các bút toán trước và sau có liên quan.
05 · Ghi hồ sơ
Mỗi bút toán được chọn nên có lý do chọn, tài liệu đã xem, giải thích của đơn vị, kết luận (chấp nhận, đề nghị điều chỉnh hoặc cần làm tiếp) và tham chiếu đến giấy tờ làm việc liên quan.
06 · Đánh giá
Phân biệt sai sót đơn lẻ với sai sót có hệ thống, rồi xét ảnh hưởng đến báo cáo tài chính. Không phải sai sót nào cũng là gian lận, nhưng khi phát hiện sai sót, kiểm toán viên phải đánh giá xem đó có phải biểu hiện của gian lận hay không (VSA 240, đoạn 35).
Chỉ khi đã có nghi ngờ hoặc bằng chứng về gian lận mới cần đánh giá sâu hơn và có thể mở rộng thủ tục kiểm toán. Khi đó, kiểm toán viên phải kịp thời trao đổi với cấp quản lý phù hợp của đơn vị; nếu nghi ngờ liên quan đến Ban Giám đốc thì phải trao đổi với Ban quản trị.
Kết luận
Cũng cần nhớ 79.460 dòng còn lại không mặc nhiên là đã được kiểm tra hay không có sai sót.
Số lượng cảnh báo nhiều hay ít không cho biết công cụ tốt hay dở. Điều quyết định là kết quả được đưa vào quy trình kiểm toán như thế nào. Một quy trình đầy đủ cần nối được các bước sau:
Dữ liệu
→ Dấu hiệu bất thường
→ Lựa chọn kiểm tra
→ Bằng chứng
→ Đánh giá
→ Kết luận
Dù dùng AI hay công cụ nào, trách nhiệm nghề nghiệp vẫn thuộc về kiểm toán viên. Công cụ giúp nhìn rộng hơn và nhanh hơn. Còn quyết định điều gì đáng quan tâm, kiểm tra đến đâu, kết luận ra sao thì cần hiểu biết, kinh nghiệm và thái độ hoài nghi nghề nghiệp.


