Kiểm toán
Báo cáo tài chính hay sai ở đâu: 7 sai sót kiểm toán viên thường gặp
FinScan.vn11/10/2026
Đọc nhanh
- Doanh thu
- Ghi nhận sai kỳ (cut-off): hàng giao tháng 1 nhưng ghi doanh thu tháng 12, hoặc ngược lại.
- Hàng tồn kho
- Kiểm kê làm cho đủ thủ tục, hàng hư hỏng, lỗi thời và chậm luân chuyển không trích dự phòng giảm giá.
- Công nợ
- Không đối chiếu đầy đủ, không lưu giữ đủ bằng chứng liên quan; dự phòng trích theo cảm tính, không dựa trên bảng tính tuổi nợ chính xác và tỷ lệ theo quy định.
- Trả trước, TSCĐ
- Phân bổ chưa phù hợp với kỳ chi phí; khấu hao sai khung, vốn hóa chi phí sửa chữa lớn.
- Thuế TNDN
- Bỏ sót điều chỉnh khoản chi phí không hợp lý, hợp lệ; chưa xem xét đến việc tính thuế thu nhập hoãn lại.
- Thuyết minh
- Thiếu bên liên quan, thiếu sự kiện sau ngày kết thúc kỳ, nợ tiềm tàng, nguyên tắc hoạt động liên tục, số liệu lệch với các báo cáo còn lại.

Mỗi mùa kiểm toán, kiểm toán viên (KTV) lại gặp những sai sót quen thuộc trên báo cáo tài chính. Chúng không hề hiếm, cũng không phải vấn đề phức tạp, xảy ra thường xuyên và khách hàng nào cũng có thể mắc. Bài này liệt kê 7 sai sót thường gặp, để cả người lập báo cáo lẫn người đọc báo cáo biết đường mà soi.
Phần 1/4
Doanh thu và hàng tồn kho
Hai khoản mục ảnh hưởng thẳng đến lợi nhuận, nên luôn nằm trong tầm ngắm của KTV.
1. Ghi nhận doanh thu sai kỳ (cut-off)
Kịch bản quen thuộc: hàng giao đầu tháng 1 nhưng kế toán ghi doanh thu vào tháng 12 để số năm cũ “đẹp” hơn. Chiều ngược lại cũng xảy ra: doanh thu tháng 12 bị ghi lùi sang tháng 1 vì hóa đơn xuất muộn. VAS 14 yêu cầu ghi nhận doanh thu bán hàng khi doanh nghiệp đã chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu hàng hóa cho người mua, chứ không phải khi xuất hóa đơn hay khi “muốn”.
Vì thế VSA 240 yêu cầu KTV mặc định coi gian lận trong ghi nhận doanh thu là một rủi ro, trừ khi có cơ sở kết luận ngược lại và phải ghi lại cơ sở đó. KTV thường kiểm tra các giao dịch quanh ngày kết thúc kỳ: đối chiếu ngày giao hàng trên biên bản giao nhận với ngày ghi nhận doanh thu, và rà các bút toán doanh thu bất thường vào những ngày cuối năm.
2. Hàng tồn kho: kiểm kê không đáp ứng yêu cầu, dự phòng được ghi nhận dưới thực tế
Hàng tồn kho là khoản mục “khó nhằn” với nhiều doanh nghiệp. Sai sót thường gặp là việc kiểm kê cuối năm của đơn vị được kiểm toán không thực sự đủ để cung cấp thông tin cho việc đánh giá và ghi nhận vào sổ sách. Kết quả kiểm đếm không được so sánh, đối chiếu và điều chỉnh, cũng như không điều tra nguyên nhân chênh lệch. Một lỗi khác là hàng hư hỏng, lỗi thời, chậm luân chuyển vẫn ghi theo giá gốc, trong khi VAS 02 yêu cầu ghi theo giá trị thuần có thể thực hiện được nếu giá trị này thấp hơn giá gốc.
Khi hàng tồn kho trọng yếu với báo cáo tài chính, VSA 501 yêu cầu KTV thu thập bằng chứng về sự hiện hữu và tình trạng của hàng tồn kho bằng cách tham gia kiểm kê hiện vật, trừ khi không thể thực hiện được. Cụ thể, KTV đánh giá hướng dẫn và thủ tục kiểm kê của đơn vị, quan sát việc thực hiện và kiểm kê chọn mẫu. Trên cơ sở đó, KTV thường phân tích tuổi hàng tồn kho để đánh giá mức trích lập dự phòng: các mặt hàng tồn kho lâu, chậm luân chuyển mà chưa được trích lập dự phòng sẽ được yêu cầu giải trình. Để hạn chế rủi ro phải điều chỉnh giảm lợi nhuận sau kiểm toán, doanh nghiệp nên kiểm kê đúng quy trình, xử lý chênh lệch kịp thời và đánh giá dự phòng dựa trên tình trạng thực tế của hàng hóa.
Phần 2/4
Công nợ, chi phí trả trước và tài sản cố định
Những khoản mục dễ làm “lệch kỳ” hoặc lệch giá trị vì thói quen hạch toán.
3. Công nợ phải thu: không đối chiếu, dự phòng trích cho có
Cuối năm không gửi thư đối chiếu công nợ cho khách hàng, hoặc gửi mà không theo dõi phản hồi và không lưu giữ đủ bằng chứng đối chiếu như biên bản, thư xác nhận có ký, giải trình chênh lệch. Đến khi KTV gửi thư xác nhận độc lập (VSA 505) thì chênh lệch mới lộ ra. Dự phòng phải thu khó đòi nhiều nơi cũng trích theo cảm tính: năm nào cũng một tỷ lệ cho xong, không phân tích tuổi nợ thực tế.
KTV đánh giá dự phòng bằng cách phân tích tuổi nợ và lịch sử thu hồi thực tế. Công nợ quá hạn lâu, khách hàng mất khả năng thanh toán mà dự phòng mỏng thì sẽ bị đề nghị trích bổ sung, và việc này trực tiếp làm giảm lợi nhuận. Khi lập dự phòng, doanh nghiệp cần đánh giá khả năng thu hồi thực tế, tuổi nợ, chứng cứ về khả năng thanh toán của khách hàng và tuân thủ quy định trích lập đang áp dụng. Thông tư 48/2019/TT-BTC quy định mức trích 30%, 50%, 70%, 100% theo thời gian quá hạn, kèm điều kiện về hồ sơ; mức trích này không thay thế việc đánh giá thực tế, nên khoản nợ có dấu hiệu khó thu hồi hơn mức quy định cần được xem xét thêm.
4. Chi phí trả trước: phân bổ chưa phù hợp với kỳ hưởng lợi
Tiền thuê văn phòng trả trước một năm, phí bảo hiểm, công cụ dụng cụ xuất dùng: nhiều kế toán hạch toán một lần vào chi phí của tháng phát sinh dù khoản chi đem lại lợi ích cho nhiều kỳ, thay vì phân bổ dần. Kết quả là tháng đó chi phí phình to, các tháng sau lại “sạch” chi phí.
Việc phân bổ cần gắn với kỳ hưởng lợi thực tế, chính sách kế toán doanh nghiệp áp dụng và mức độ trọng yếu: không phải khoản chi trả trước nào cũng phải phân bổ đều theo tháng, nhưng khoản trọng yếu thì không nên ghi một lần vào chi phí. Sai sót này làm méo kết quả từng kỳ. Với báo cáo quý, báo cáo giữa niên độ thì đây có thể là sai sót trọng yếu; nếu khoản trả trước kéo qua ngày kết thúc năm tài chính thì lợi nhuận cả năm cũng bị lệch. Cách tránh khá đơn giản: lập bảng theo dõi phân bổ cho từng khoản trả trước, và KTV cũng thường bắt đầu từ chính bảng này.
5. Tài sản cố định: khấu hao sai khung, vốn hóa bừa
Hai lỗi kinh điển. Thứ nhất, trích khấu hao không đúng thời gian sử dụng hữu ích hoặc vượt khung quy định. Ví dụ, nhà xưởng kiên cố khấu hao 10 năm trong khi khung tối thiểu theo Thông tư 45/2013/TT-BTC là 25 năm: phần khấu hao nhanh hơn khung có nguy cơ không được trừ khi tính thuế, và về kế toán, thời gian khấu hao 10 năm cũng phải có cơ sở ước tính hợp lý theo VAS 03. Cần phân biệt hai góc độ: thời gian sử dụng hữu ích phục vụ kế toán và điều kiện khấu hao được trừ khi tính thuế. Khấu hao ngoài khung không đương nhiên là sai sót trên báo cáo tài chính, nhưng phải có cơ sở ước tính và được xử lý phù hợp khi xác định thu nhập chịu thuế.
Thứ hai, đưa chi phí sửa chữa lớn vào nguyên giá để “đỡ” chi phí trong kỳ. Theo VAS 03, chi phí phát sinh sau ghi nhận ban đầu chỉ được ghi tăng nguyên giá nếu chắc chắn làm tăng lợi ích kinh tế trong tương lai; nếu không thì phải ghi vào chi phí trong kỳ. KTV thường đối chiếu chính sách khấu hao với quy định và rà các khoản tăng nguyên giá trong năm: khoản nào bản chất là sửa chữa duy trì hoạt động bình thường thì không được vốn hóa để làm đẹp lợi nhuận.
Phần 3/4
Thuế thu nhập doanh nghiệp và thuyết minh
Hai phần hay bị xem nhẹ cho đến khi bị hỏi.
6. Thuế thu nhập doanh nghiệp: tính thiếu, quên thuế hoãn lại
Kế toán nhiều nơi lấy lợi nhuận kế toán nhân với thuế suất là ra số thuế phải nộp. Cách làm này bỏ qua bước điều chỉnh các khoản chi không được trừ, như tiền phạt vi phạm hành chính hay chi phí không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp, và bỏ qua các ưu đãi thuế được hưởng. Chênh lệch tạm thời giữa giá trị ghi sổ và cơ sở tính thuế còn làm phát sinh thuế thu nhập hoãn lại theo VAS 17, một khoản mục không ít báo cáo bỏ trống dù chênh lệch tạm thời là có thật. Cần xem xét ghi nhận thuế thu nhập hoãn lại khi đáp ứng điều kiện theo VAS 17; riêng tài sản thuế thu nhập hoãn lại chỉ ghi nhận khi chắc chắn trong tương lai có đủ lợi nhuận tính thuế để sử dụng các chênh lệch tạm thời được khấu trừ.
KTV rà bằng cách lập bảng điều chỉnh từ lợi nhuận kế toán sang thu nhập chịu thuế, từng khoản một. Sai ở đây có thể dẫn đến truy thu thuế và xử phạt, nên cần đặc biệt cẩn thận. Cũng cần lưu ý Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 67/2025/QH15 có hiệu lực từ 01/10/2025 và Nghị định 320/2025/NĐ-CP hướng dẫn thi hành, nên khi lập bảng điều chỉnh phải đối chiếu đúng quy định áp dụng cho kỳ tính thuế của mình.
7. Thuyết minh báo cáo tài chính thiếu hoặc sai
Nhiều người nghĩ thuyết minh chỉ là phần “đính kèm cho có”. Thực tế KTV đọc rất kỹ: chính sách kế toán áp dụng, các khoản mục trọng yếu, giao dịch với bên liên quan (VAS 26, VSA 550), sự kiện phát sinh sau ngày kết thúc kỳ kế toán (VAS 23, VSA 560). Thiếu thuyết minh về bên liên quan hoặc ghi số liệu thuyết minh lệch với báo cáo chính là sai sót hay gặp mà doanh nghiệp ít để ý nhất.
Hai nội dung dễ bị bỏ sót khác là nợ tiềm tàng và hoạt động liên tục. Theo VAS 18, nợ tiềm tàng không được ghi nhận như khoản nợ phải trả, nhưng trừ khi khả năng phải chi trả là khó xảy ra, doanh nghiệp phải thuyết minh bản chất của khoản nợ đó. Về hoạt động liên tục, báo cáo tài chính được lập trên giả định doanh nghiệp tiếp tục hoạt động (VAS 01, VAS 21; KTV xem xét theo VSA 570). Nếu biết có điều không chắc chắn gây nghi ngờ lớn về giả định này thì phải nêu rõ; nếu báo cáo không lập trên cơ sở hoạt động liên tục thì phải nêu rõ cơ sở đã dùng và lý do. Cụ thể phải thuyết minh những gì còn tùy hoàn cảnh và yêu cầu của chuẩn mực.
Phần 4/4
Cái chung của cả bảy sai sót
Phần lớn không đến từ chuẩn mực quá khó.
Phần lớn những sai sót này không phải vấn đề mới. Chúng lặp lại qua nhiều kỳ kế toán, đôi khi chỉ vì một bước đối chiếu bị bỏ qua, một ước tính chưa được cập nhật hoặc một quy trình kiểm soát chưa vận hành hiệu quả.
Kiểm toán không chỉ nhằm phát hiện sai sót để điều chỉnh báo cáo tài chính. Những phát hiện ấy còn giúp doanh nghiệp nhận ra điểm yếu trong quy trình kế toán và hạn chế lặp lại sai sót ở các kỳ sau.
Đọc thêm: Đọc vị bút toán bất thường, loạt bài về cách đọc nhật ký chung trong kiểm toán.


