Kiểm toán
Chuẩn bị cho mùa kiểm toán: 7 việc doanh nghiệp nên làm trước khi kiểm toán viên đến
FinScan.vn12/10/2026
Đọc nhanh
- Lợi ích
- Chuẩn bị kỹ thường giúp cuộc kiểm toán suôn sẻ hơn, giảm điều chỉnh và các chi phí phát sinh ngoài dự kiến.
- Bảy việc
- Khóa sổ đúng hạn; đối chiếu công nợ; kiểm kê; hồ sơ tài sản cố định; rà khoản mục nhạy cảm; soạn trước thuyết minh; lập danh sách PBC và phân công người phụ trách.
- Nguyên tắc
- Kiểm toán viên hỏi gì có nấy, đừng để họ phải hỏi nhiều lần cho một chứng từ.
- Tự rà soát
- Chuẩn bị tốt cũng là dịp doanh nghiệp tự rà lại mình trước khi người ngoài vào cuộc.

Có hai kiểu doanh nghiệp vào mùa kiểm toán. Kiểu thứ nhất: kiểm toán viên (KTV) đến, hỏi gì có nấy, công việc trôi chảy, hai bên vui vẻ. Kiểu thứ hai: mỗi lần hỏi chứng từ là cả phòng kế toán nháo nhào đi tìm, cuộc kiểm toán kéo dài hơn dự kiến, ai cũng mệt. Khác biệt thường không nằm ở KTV mà nằm ở 7 việc dưới đây: làm trước hay không làm.
Phần 1/4
Khóa sổ, đối chiếu và kiểm kê
Ba việc chốt số liệu, để KTV bắt đầu từ một bộ số đã ổn định.
1. Khóa sổ đúng hạn, đừng để “sổ sống”
Luật Kế toán yêu cầu đơn vị khóa sổ kế toán vào cuối kỳ kế toán, trước khi lập báo cáo tài chính (Điều 26). Hãy chốt số liệu dứt điểm và hạn chế phát sinh bút toán sau ngày khóa sổ. Mọi điều chỉnh cần đi qua quy trình do doanh nghiệp tự quản lý: có người đề xuất, người phê duyệt và lưu vết đầy đủ. Sổ còn “sống” thì hôm nay KTV kiểm con số này, mai đã thành con số khác: vừa mất thời gian vừa mất lòng tin.
Khóa sổ không có nghĩa là không bao giờ được điều chỉnh. Sai sót phát hiện sau đó vẫn được sửa theo các phương pháp luật quy định (Điều 27), và sự kiện phát sinh sau ngày kết thúc kỳ kế toán năm có thể buộc phải điều chỉnh báo cáo tài chính theo VAS 23. Điều cần tránh là điều chỉnh tùy tiện, không có hồ sơ. Việc quản lý và lưu vết điều chỉnh là trách nhiệm của doanh nghiệp; điều chỉnh nào làm thay đổi đáng kể số liệu mà KTV đã nhận thì nên thông báo cho KTV kịp thời.
2. Đối chiếu công nợ phải thu, phải trả
Gửi thư đối chiếu cho các khách hàng và nhà cung cấp lớn, xử lý chênh lệch ngay từ bây giờ và lưu lại phản hồi. Với số dư trọng yếu, KTV thường gửi thư xác nhận độc lập theo VSA 505, nên chênh lệch chưa giải thích được sẽ lộ ra. Hãy chuẩn bị sẵn bảng phân tích tuổi nợ và cơ sở ước tính dự phòng phải thu khó đòi, vì đây là khoản mục KTV hầu như luôn xem kỹ.
3. Kiểm kê thực tế: tiền mặt, hàng tồn kho, tài sản cố định
Luật Kế toán yêu cầu kiểm kê tài sản vào cuối kỳ kế toán năm. Sau kiểm kê phải lập báo cáo tổng hợp kết quả; nếu có chênh lệch với sổ kế toán thì phải xác định nguyên nhân và phản ánh chênh lệch cùng kết quả xử lý vào sổ trước khi lập báo cáo tài chính. Người lập và ký báo cáo chịu trách nhiệm về kết quả kiểm kê (Điều 40). Trên thực tế, nên có biên bản kiểm kê với chữ ký của những người tham gia, đối chiếu với sổ sách và giải trình được nguyên nhân chênh lệch.
Với hàng tồn kho trọng yếu, KTV thường tham gia chứng kiến kiểm kê (VSA 501). Vì vậy hãy thống nhất lịch kiểm kê và thông báo cho KTV sớm để họ sắp xếp tham gia. Đồng thời hãy phân loại sẵn hàng chậm luân chuyển, hư hỏng để xác định dự phòng giảm giá cho đúng theo VAS 02.
Phần 2/4
Hồ sơ tài sản cố định và các khoản mục nhạy cảm
Những chỗ càng để lâu càng khó giải trình.
4. Hoàn thiện hồ sơ tài sản cố định tăng trong năm
Theo Thông tư 45/2013/TT-BTC (Điều 5), mỗi tài sản cố định phải có bộ hồ sơ riêng, gồm biên bản giao nhận, hợp đồng, hóa đơn mua và các chứng từ liên quan. Thực tế nên bổ sung biên bản nghiệm thu hoặc bàn giao đưa vào sử dụng, để chứng minh thời điểm tài sản sẵn sàng sử dụng và bắt đầu khấu hao.
Rà lại thời gian khấu hao theo hai góc độ: so với khung quy định về chi phí được trừ khi tính thuế, và so với thời gian sử dụng hữu ích mà doanh nghiệp ước tính theo VAS 03. Khấu hao ngoài khung không đương nhiên là sai trên báo cáo tài chính, nhưng cần có cơ sở ước tính và được xử lý phù hợp khi xác định thu nhập chịu thuế. Cũng nên rà các khoản sửa chữa lớn có bị ghi tăng nguyên giá hay không.
5. Rà soát các khoản mục “nhạy cảm”
Ba nhóm nên rà trước. Thứ nhất, chi phí trả trước đã được phân bổ phù hợp với kỳ hưởng lợi chưa. Thứ hai, các khoản tạm ứng và phải thu khác có đối tượng rõ ràng, có khả năng thu hồi không. Thứ ba, giao dịch với các bên liên quan đã được tổng hợp đầy đủ chưa, vì VAS 26 yêu cầu trình bày thông tin về bên liên quan và các giao dịch với họ. Những khoản mục này càng để lâu càng khó giải trình.
Phần 3/4
Thuyết minh và danh sách PBC
Phần giấy tờ và con người: ai chuẩn bị gì, khi nào xong.
6. Soạn trước thuyết minh báo cáo tài chính
Đừng để đến lúc KTV hỏi mới bắt đầu viết. Chuẩn bị số liệu thuyết minh khớp với báo cáo chính, nhất là các khoản mục trọng yếu và thông tin về bên liên quan. Hãy rà trước cả những nội dung dễ bị quên: sự kiện sau ngày kết thúc kỳ kế toán (VAS 23), nợ tiềm tàng (VAS 18) và đánh giá khả năng hoạt động liên tục (giả định hoạt động liên tục tại VAS 01, yêu cầu trình bày tại VAS 21). Thuyết minh làm vội là điểm trừ rất dễ thấy.
7. Xin danh sách PBC từ sớm và phân công người phụ trách
PBC (Prepared By Client) là danh sách tài liệu KTV đề nghị đơn vị chuẩn bị. Đây là thông lệ nghề nghiệp chứ không phải thuật ngữ trong chuẩn mực. Hãy chủ động xin danh sách từ sớm, giao mỗi mục cho một người phụ trách cụ thể và đặt hạn nội bộ trước ngày KTV đến, chẳng hạn sớm hơn khoảng một tuần.
Theo VSA 210, Ban Giám đốc có trách nhiệm cho KTV tiếp cận tất cả tài liệu, thông tin liên quan đến việc lập báo cáo tài chính, như chứng từ và sổ kế toán, cũng như nhân sự cần thiết để thu thập bằng chứng. Chuẩn bị sớm là cách thực hiện trách nhiệm đó êm nhất. Không có gì mất thời gian hơn việc KTV đã ngồi tại công ty mà tài liệu còn đang “để em tìm”.
Phần 4/4
Tự chấm điểm sẵn sàng
Ba câu hỏi nhanh để biết mình đang ở đâu.
KTV không đến để làm khó doanh nghiệp. Mục đích của kiểm toán báo cáo tài chính là làm tăng độ tin cậy của báo cáo, thông qua việc KTV đưa ra ý kiến độc lập (VSA 200). Doanh nghiệp chuẩn bị càng kỹ, cuộc kiểm toán thường càng thuận lợi và ít điều chỉnh bất ngờ. Bảy việc trên ít tốn chi phí, chủ yếu tốn công làm sớm, mà công làm sớm thường rẻ hơn công chữa cháy.
Đọc thêm: Đọc vị bút toán bất thường, loạt bài về cách đọc nhật ký chung trong kiểm toán.


