Kiểm toán · Đọc vị bút toán bất thường · Kỳ 1
Một bút toán hạch toán đúng chuẩn mực có thể trở nên bất thường không?
FinScan.vn11/10/20264 phút đọc

Mỗi ngành nghề một đặc thù, mỗi nhà quản trị một cách điều hành: cùng một bút toán mà đặt vào bối cảnh khác nhau là ra một câu chuyện khác. Chắc hẳn nhiều người từng gặp bút toán phân bổ chi phí ước tính kiểu này:
Nợ TK 242 – Chi phí trả trước
Có TK 642 – Chi phí quản lý doanh nghiệp
Đứng một mình, bút toán này chưa có gì đáng ngờ. Khi thời gian hưởng lợi của một khoản chi được xác định lại, doanh nghiệp có quyền điều chỉnh cách ghi nhận.
Bây giờ giả sử kiểm toán viên (KTV) mở nhật ký chung của một khách hàng lâu năm và nhận thấy bút toán kiểu này xuất hiện vào cuối tháng 12 của nhiều năm liền. Lúc đó có lẽ KTV không còn hỏi hạch toán đã đúng tài khoản chưa, mà phải nhìn vào một câu chuyện khác: doanh nghiệp có đang hoãn ghi nhận chi phí để lợi nhuận trông đẹp hơn hay không.
Đây là chỗ phân tích dữ liệu phát huy tác dụng. Một công cụ tốt quét được toàn bộ nhật ký chung, tìm ra những cặp tài khoản hiếm khi đi cùng nhau, những giao dịch dồn vào thời điểm nhạy cảm, những xu hướng mà soát từng chứng từ rất khó thấy.
Nhưng công cụ chỉ đánh dấu điểm bất thường.
Bất thường chưa phải sai sót, càng chưa phải bằng chứng gian lận.
Muốn kết luận, KTV vẫn phải xem khoản chi thực chất là gì, hồ sơ nào chứng minh thời gian hưởng lợi, và chính sách kế toán của đơn vị có cho phép cách xử lý đó không. Phần này phần mềm không làm thay được.
Góc nhìn từ chuẩn mực của Việt Nam và quốc tế
Kiểm tra bút toán là yêu cầu của chuẩn mực, không phải sáng kiến riêng của ai. VSA 240 (ban hành kèm Thông tư 214/2012/TT-BTC) và ISA 240 đều yêu cầu KTV, bất kể đánh giá rủi ro Ban Giám đốc khống chế kiểm soát ở mức nào, vẫn phải kiểm tra tính thích hợp của các bút toán ghi sổ và các điều chỉnh khi lập báo cáo tài chính. Cụ thể, KTV phải phỏng vấn những người tham gia quá trình ghi sổ và lập báo cáo về các hoạt động không thích hợp hoặc bất thường; chọn các bút toán và điều chỉnh ghi vào cuối kỳ; và cân nhắc có cần kiểm tra cả các bút toán trong suốt kỳ hay không.
Chính VSA 240 cũng mô tả cách Ban Giám đốc có thể khống chế kiểm soát, trong đó có việc lập bút toán khống, nhất là vào thời điểm gần cuối kỳ kế toán, để điều chỉnh kết quả kinh doanh. Đó là lý do bút toán cuối năm luôn được nhìn kỹ hơn.
Phần hướng dẫn áp dụng của ISA 240 nêu những dấu hiệu hay gặp ở bút toán không phù hợp: ghi vào tài khoản không liên quan, bất thường hoặc ít dùng; do người thường không ghi bút toán thực hiện; ghi vào cuối kỳ hoặc sau khóa sổ mà có rất ít hoặc không có diễn giải; ghi trước hoặc trong lúc lập báo cáo tài chính mà không có số hiệu tài khoản; và có số tiền tròn hoặc đuôi số giống nhau. Các kỳ tiếp theo của loạt bài sẽ đi lần lượt qua những dấu hiệu này.
Chuẩn mực quốc tế cũng đang thay đổi. Tháng 7/2025, IAASB ban hành ISA 240 bản sửa đổi, áp dụng cho kiểm toán báo cáo tài chính của các kỳ bắt đầu từ ngày 15/12/2026 trở đi. VSA 240 hiện hành vẫn là chuẩn mực KTV tại Việt Nam phải tuân thủ, còn việc cập nhật theo bản sửa đổi của quốc tế là điều cần theo dõi.
Kiểm tra dữ liệu trước khi phân tích
Còn một việc phải làm trước khi chạy bất kỳ phép phân tích nào: kiểm tra chính dữ liệu. Tổng phát sinh Nợ có bằng tổng phát sinh Có không? Tổng phát sinh từng tài khoản trong nhật ký chung có khớp với bảng cân đối phát sinh không? File có đủ 12 tháng, đủ các đơn vị, đủ bút toán điều chỉnh cuối năm không? Nếu thiếu bút toán điều chỉnh, mọi kết quả phân tích sau đó đều thiếu đúng phần quan trọng nhất.
Kỳ sau: Bút toán được tạo vào phút chót của năm tài chính.


