Kiểm toán · Đọc vị bút toán bất thường · Kỳ 2
Bút toán lúc “nửa đêm”
FinScan.vn13/10/20266 phút đọc

Lúc 23 giờ 58 phút ngày 31/12, hệ thống tạo một bút toán điều chỉnh tăng doanh thu. Có đáng ngờ không? Chưa chắc.
Nhiều phần mềm kế toán chạy xử lý tự động vào ban đêm. Khấu hao, phân bổ, chênh lệch tỷ giá, kết chuyển cuối kỳ thường được tạo hàng loạt ngoài giờ hành chính, nên một mốc giờ đứng riêng chưa nói được gì nhiều.
Vậy điều gì làm một bút toán cuối kỳ đáng chú ý? Thử một tình huống khác. Giả sử doanh nghiệp khóa sổ vào ngày 5 của tháng sau. Ngày 8/1, một nhân viên dùng quyền truy cập đặc biệt nhập thêm bút toán tăng doanh thu, nhưng ngày hạch toán vẫn để là 31/12. Nếu chỉ lọc theo ngày hạch toán, bút toán này lẫn ngay vào đám đông.
Ba mốc thời gian của một bút toán
Cần đặt cạnh nhau ba mốc: ngày chứng từ, ngày hạch toán, và thời điểm bút toán thực sự được tạo hoặc sửa trên hệ thống. Ba mốc này thường trùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. So sánh được chúng, ta tìm ra những bút toán nhập sau khóa sổ, ghi lùi kỳ, hoặc bị sửa vào lúc nhạy cảm.
Nhập bút toán sau ngày kết thúc năm tài chính không mặc nhiên là sai.
Bút toán điều chỉnh để lập báo cáo tài chính là chuyện bình thường. Kiểm toán viên (KTV) cần biết ai nhập, nhập vì lý do gì, và nghiệp vụ đó có thật sự thuộc kỳ báo cáo hay không. Chuẩn mực cũng coi bút toán ghi vào cuối kỳ hoặc sau khóa sổ mà có rất ít hoặc không có diễn giải là một dấu hiệu cần chú ý, nên câu hỏi “ai nhập, nhập khi nào, vì sao” cần có hồ sơ trả lời được.
Làm trên dữ liệu thực tế như thế nào
Trước hết phải biết dữ liệu có những mốc nào. Nhóm trường tối thiểu gồm ngày chứng từ, ngày hạch toán, số chứng từ, người lập, người duyệt. Nhóm trường làm được nhiều việc hơn gồm ngày giờ tạo, ngày giờ sửa gần nhất, người sửa và nguồn bút toán (nhập tay, từ phân hệ, kết chuyển tự động). Nhiều phần mềm kế toán xuất ra file chỉ có nhóm đầu. Khi đó nên xin đơn vị nhật ký truy vết (audit trail) hoặc log hệ thống. Nếu không có, hãy ghi nhận đó là một hạn chế của thủ tục kiểm toán.
Cũng nên kiểm tra danh sách bút toán lấy ra có đầy đủ và chính xác so với sổ hay không trước khi phân tích. PCAOB (cơ quan giám sát kiểm toán của Hoa Kỳ) nhắc điều này trong hướng dẫn về kiểm tra bút toán, kể cả khi danh sách được trích bằng phần mềm.
Ba phép phân tích thời gian dưới đây là kỹ thuật thực hành phổ biến, chuẩn mực không bắt buộc phép nào cụ thể. KTV chọn theo rủi ro của từng đơn vị.
01 · Bút toán ngày nghỉ
Phải so với lịch làm việc thực tế của đơn vị, vì nhiều nơi làm thứ Bảy và nghỉ Tết nhiều ngày. Bút toán ngày nghỉ đáng chú ý hơn khi do người không phụ trách mảng đó lập, hoặc không thuộc nhóm tự động.
02 · Mật độ bút toán cuối kỳ
Đếm bút toán theo ngày rồi so với mức phân bổ đều. Ví dụ tháng có 22 ngày làm việc, nếu phân bổ đều thì mỗi ngày chiếm khoảng 4,5% số bút toán, hai ngày cuối chiếm khoảng 9%. Nếu hai ngày cuối chiếm 35% thì cần hỏi vì sao. Nhưng phải loại trước các bút toán khấu hao, phân bổ, kết chuyển chạy tự động cuối tháng, nếu không phép so sánh sẽ không công bằng.
Phân bổ đều chỉ là mốc tham khảo ban đầu. Ngay cả khi đã loại bút toán kết chuyển, giao dịch vẫn có thể dồn về cuối tháng do chu kỳ lập hóa đơn, nghiệm thu và xử lý nghiệp vụ. Để đánh giá có thực sự bất thường hay không, nên so sánh với các tháng trước, cùng kỳ năm trước hoặc nhóm giao dịch có tính chất tương tự.
03 · Độ trễ ghi nhận
Tính số ngày lệch giữa ngày chứng từ và ngày hạch toán của từng bút toán, xem phân bố, rồi nhìn kỹ phần đuôi, chẳng hạn các bút toán trễ trên 30 ngày (ngưỡng này do KTV tự đặt theo đặc thù đơn vị). Đặc biệt chú ý chứng từ lập kỳ này nhưng hạch toán kỳ khác, và số chứng từ tăng dần nhưng ngày lại đi lùi.
Phép này chưa đủ để bắt mọi tình huống ghi lùi kỳ. Bút toán nhập ngày 8/1 mà ngày chứng từ và ngày hạch toán đều là 31/12 sẽ cho chênh lệch bằng không giữa hai ngày đó. Nếu có nhật ký hệ thống, nên phân tích riêng độ trễ giữa thời điểm tạo bút toán và ngày hạch toán, vì đây là cách phát hiện những giao dịch được nhập sau nhưng ghi nhận vào kỳ trước.
Với doanh thu và chi phí, có thể đối chiếu ngày hóa đơn với ngày hạch toán để tìm những giao dịch lệch kỳ cần xem xét. Tuy nhiên, việc kết luận đúng kỳ phải dựa trên bản chất nghiệp vụ, thời điểm giao hàng, nghiệm thu hoặc cung cấp dịch vụ và chính sách kế toán áp dụng.
Kỳ sau: Số tiền quá tròn, số sát ngưỡng phê duyệt và định luật Benford.


