Kiểm toán · Đọc vị bút toán bất thường · Kỳ 3
Những con số quá đẹp
FinScan.vn14/10/20265 phút đọc

Một con số lạ chỉ có nghĩa khi đặt vào đúng bối cảnh
Một doanh nghiệp quy định khoản chi từ 100 triệu đồng trở lên phải do Tổng Giám đốc phê duyệt. Trong dữ liệu, kiểm toán viên thấy hàng loạt giao dịch trị giá 98 đến 99 triệu đồng, cùng một nhà cung cấp, phát sinh trong thời gian ngắn.
Có phải chia nhỏ giao dịch để né phê duyệt? Có thể, nhưng chưa đủ cơ sở kết luận. Giá trị giao dịch có thể chỉ tình cờ nằm gần ngưỡng, hoặc đó là các đợt thanh toán theo tiến độ hợp đồng. Cũng có tình huống giao dịch bị chia nhỏ thật để vượt qua kiểm soát nội bộ. Thứ cần xem là các giao dịch ấy liên quan thế nào đến quy trình phê duyệt. Riêng con số 99 triệu thì chưa nói lên điều gì.
Một con số lạ chỉ có nghĩa khi đặt vào đúng bối cảnh nghiệp vụ. Thuật toán chỉ ra điểm khác biệt, còn khác biệt đó có đáng kiểm tra hay không là do kiểm toán viên quyết định.
Làm trên dữ liệu thực tế như thế nào
Ba phép phân tích dưới đây là kỹ thuật thực hành phổ biến. Chuẩn mực không bắt buộc phép nào cụ thể. Kiểm toán viên chọn theo rủi ro và đặc thù của từng đơn vị. Riêng số tiền tròn và số đuôi giống nhau được nêu trong phần hướng dẫn của VSA 240 (đoạn A43) như một đặc điểm cần cân nhắc khi chọn bút toán để kiểm tra. Định luật Benford và phân tích số sát ngưỡng không được nêu cụ thể trong chuẩn mực.
01 · Số tiền tròn
Đếm tỷ lệ bút toán có số tiền chia hết cho 1.000.000 (hoặc 1.000 với giao dịch nhỏ), rồi so theo từng nhóm tài khoản, từng người lập và từng tháng thay vì chỉ nhìn toàn bộ. Số tròn ở tiền thuê nhà, lương khoán hay phí dịch vụ cố định là bình thường.
Với giao dịch có thuế GTGT, nên phân tích riêng giá trị trước thuế và sau thuế. Việc áp dụng thuế suất và quy tắc làm tròn có thể làm thay đổi đặc điểm số tiền, nên không thể dùng cùng một ngưỡng để đánh giá tất cả giao dịch. Một nhóm có tỷ lệ số tròn cao hẳn so với các nhóm tương tự mới đáng hỏi.
02 · Số sát ngưỡng
Chọn ngưỡng cần nhìn, trước hết là hạn mức phê duyệt của đơn vị, vì đó là ngưỡng kiểm soát nghiệp vụ nên phù hợp để tìm dấu hiệu chia nhỏ giao dịch. Mức trọng yếu thực hiện cũng có thể dùng làm tiêu chí chọn bút toán để xem xét, nhưng đó là tham số của cuộc kiểm toán chứ không phải hạn mức phê duyệt, nên các giao dịch sát mức này không phải dấu hiệu né quy trình phê duyệt.
Chia dữ liệu thành các dải ngay dưới và ngay trên ngưỡng rồi so số giao dịch. Nếu hạn mức là 100 triệu mà dải từ 95 đến dưới 100 triệu có số giao dịch gấp nhiều lần dải từ 100 đến 105 triệu, dữ liệu đang có một “vách đứng” đúng tại ngưỡng. Sự chênh lệch lớn giữa hai dải là tín hiệu cần tìm hiểu, đặc biệt khi giao dịch tập trung ở cùng nhà cung cấp hoặc người lập. Tuy nhiên, phải xét cả chính sách mua hàng, mức giá và quy trình phê duyệt trước khi đánh giá nguyên nhân, vì chính chính sách phê duyệt cũng có thể ảnh hưởng đến hành vi giao dịch hợp lệ.
Sau đó gom các giao dịch trong dải sát ngưỡng theo nhà cung cấp, người lập và khoảng thời gian, rồi đối chiếu với hợp đồng và đề nghị thanh toán để xem đó là các đợt thanh toán độc lập hay một khoản đã bị tách nhỏ.
03 · Định luật Benford
Tần suất kỳ vọng của chữ số đầu tiên theo định luật này là: chữ số 1 chiếm 30,1%, số 2 chiếm 17,6%, số 3 chiếm 12,5%, số 4 chiếm 9,7%, số 5 chiếm 7,9%, số 6 chiếm 6,7%, số 7 chiếm 5,8%, số 8 chiếm 5,1% và số 9 chiếm 4,6%.
Phép này hợp với dữ liệu trải trên nhiều bậc độ lớn, không bị chặn trên hay chặn dưới, và không phải số được gán như số chứng từ hay số điện thoại. Dữ liệu sinh ra từ bảng giá cố định, mức phí chuẩn hay hạn mức nhất định có thể không theo quy luật này dù hoàn toàn hợp lệ. Số tiền tròn cũng vậy.
Với hàng chục nghìn dòng, kiểm định chi-bình phương thường cho kết quả lệch vì cỡ mẫu quá lớn. Với dữ liệu lớn, có thể kết hợp xem độ lệch theo từng chữ số và chỉ số MAD (độ lệch tuyệt đối trung bình), thay vì chỉ dựa vào kết quả kiểm định chi-bình phương.
Khi một chữ số vượt trội, bước tiếp theo là liệt kê các giao dịch bắt đầu bằng chữ số đó và gom theo nhà cung cấp hoặc người lập, xem có nhóm nào chiếm phần lớn.
Ba phép trên chỉ là công cụ sàng lọc. Kết quả chỉ có giá trị khi được đối chiếu với quy trình phê duyệt, hợp đồng và đặc thù nghiệp vụ của đơn vị. Quyết định có xem xét sâu hơn hay không vẫn thuộc về xét đoán của kiểm toán viên.
Kỳ sau: Những cặp tài khoản hiếm gặp.


