Kiểm toán · Đọc vị bút toán bất thường · Kỳ 5
Từng bút toán đều ổn, nhưng cả chuỗi bút toán lại kể một câu chuyện khác
FinScan.vn02/11/20264 phút đọc

Giả sử ngày 30/12, một doanh nghiệp chuyển một khoản chi phí sang chi phí trả trước. Tháng 1 năm sau, khoản này được hoàn nhập và ghi lại vào chi phí.
Xem riêng từng bút toán, kế toán nào cũng giải thích được. Đặt hai bút toán cạnh nhau thì câu hỏi khác hẳn: vì sao chi phí bị đẩy sang kỳ sau rồi lại ghi nhận ngay tháng kế tiếp? Doanh nghiệp điều chỉnh đúng theo bản chất nghiệp vụ, hay việc ghi nhận cuối năm chỉ làm lợi nhuận kỳ báo cáo cao hơn thực tế?
Kiểu vấn đề này khó thấy nếu kiểm toán viên chọn từng bút toán riêng lẻ. Công cụ phân tích có thể nối các giao dịch có cùng số tiền, tài khoản, đối tượng, mã tham chiếu hoặc nội dung diễn giải. Nó cũng tìm được bút toán đảo, giao dịch bị chia nhỏ, khoản điều chỉnh lặp lại qua nhiều kỳ.
Vẫn cần thận trọng. Hai bút toán cùng số tiền, ngược chiều chưa chắc có liên quan. Hoàn nhập cũng có thể là nghiệp vụ bình thường theo chính sách kế toán của đơn vị. Kết quả từ thuật toán chỉ nên coi là giả thuyết cần kiểm tra, chưa phải kết luận.
Với hàng chục nghìn dòng dữ liệu, con người rất khó tự nhận ra các mối liên hệ kiểu này, và đó là chỗ công cụ giúp được nhiều nhất. Có những sai sót chỉ lộ ra khi nhìn cả chuỗi bút toán.
Làm trên dữ liệu thực tế như thế nào
Năm phép nối giao dịch dưới đây chạy được trên toàn bộ sổ nhật ký, phép nào cũng chỉ giúp chọn ra điểm cần xem lại.
01 · Bút toán trùng
Chọn các trường dùng để so sánh (tài khoản, số tiền, đối tượng, ngày, diễn giải) rồi tìm các dòng trùng. Trùng hoàn toàn thì dễ tìm. Trùng gần giống mới hay gặp hơn: cùng số tiền và đối tượng nhưng lệch vài ngày, hoặc số tiền lệch nhỏ, nên cần đặt cửa sổ thời gian. Phải loại các khoản lặp có chủ đích như tiền thuê, lương, lãi vay hàng tháng. Khi phát hiện các dòng trùng nhau, cần kiểm tra mã chứng từ và cấu trúc toàn bộ bút toán trước khi kết luận có khả năng ghi nhận trùng nghiệp vụ.
02 · Bút toán đảo
Ghép các cặp cùng số tiền, ngược chiều, trên cùng cặp tài khoản trong một cửa sổ thời gian, nhất là các cặp nằm ở hai bên ranh giới kỳ, cuối năm này và đầu năm sau. Bổ sung từ khóa trong diễn giải như “hủy”, “đảo”, “điều chỉnh”, “ghi nhầm”. Ghép một-một thì dễ. Khi một khoản bị đảo thành nhiều khoản nhỏ thì phải gộp theo tổng.
03 · Tiền đi rồi quay lại
Khoản chuyển cho một đối tượng rồi vài ngày sau quay về với cùng số tiền hoặc gần bằng, đôi khi qua nhiều loại chứng từ khác nhau. Cần xem thêm đối tượng có phải bên liên quan không, hợp đồng nào đứng sau, và giao dịch có thực chất kinh tế hay không. Nếu sổ nhật ký không đủ thông tin về đối tượng chuyển và nhận tiền, cần đối chiếu thêm sổ chi tiết ngân hàng hoặc sao kê. Hai giao dịch có giá trị gần bằng nhau chưa đủ để xác lập mối liên hệ.
04 · Đứt gãy chuỗi số
Theo Nghị định 254/2026/NĐ-CP, số hóa đơn bắt đầu từ số 1 vào ngày 01/01 hoặc ngày bắt đầu sử dụng hóa đơn và được lập theo thứ tự liên tục từ số nhỏ đến số lớn trong cùng một ký hiệu hóa đơn và ký hiệu mẫu số hóa đơn. Trường hợp hệ thống không lập số theo nguyên tắc liên tục thì phải bảo đảm số tăng theo thời gian và mỗi số chỉ được lập, sử dụng một lần.
Với hóa đơn điện tử, cần kiểm tra chuỗi số theo ký hiệu hóa đơn và ký hiệu mẫu số hóa đơn, đồng thời xem xét quy tắc đánh số áp dụng theo Nghị định 254/2026/NĐ-CP. Các khoảng số thiếu, thứ tự bất thường hoặc số trùng là dấu hiệu cần đối chiếu với dữ liệu hóa đơn gốc, trạng thái hóa đơn và nhật ký hệ thống, không tự động kết luận có hóa đơn bị bỏ sót.
Với số chứng từ nội bộ, xét riêng từng loại như phiếu thu, phiếu chi, vì mỗi loại thường có chuỗi số riêng và có thể đặt lại số vào đầu năm.
05 · Giao dịch lớn thiếu tham chiếu
Khoản có giá trị lớn nhưng không có số hóa đơn, số hợp đồng hay mã tham chiếu trong dữ liệu. Có thể chỉ do cách nhập liệu, nhưng với khoản lớn nên yêu cầu bộ chứng từ đầy đủ.
Kỳ sau: AI khác gì phân tích dữ liệu thông thường, và có phát hiện được gian lận không?


