FinScan.vn

Kiểm toán

Dự thảo sửa Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập: giảm thủ tục sẽ đi cùng trách nhiệm chất lượng thế nào?

FinScan.vn23/10/2026

Chia sẻFacebookLinkedInEmail

Đọc nhanh

Trạng thái
Mới là dự thảo. Ngày 17/10/2026, Quốc hội nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra. Chưa có luật nào được thông qua, nên các nội dung về dự thảo dưới đây là đề xuất và có thể thay đổi.
Đã ban hành, chưa hiệu lực
Luật số 24/2026/QH16 sửa đổi Luật Đầu tư đã được Quốc hội thông qua ngày 24/08/2026 và có hiệu lực từ 01/03/2027. Theo Tờ trình, luật này đưa kinh doanh dịch vụ kế toán ra khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.
Dịch vụ kế toán (đề xuất)
Theo Tờ trình, dự thảo đề xuất bỏ toàn bộ điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính tiền kiểm. Dự thảo đề xuất cơ chế chứng chỉ năng lực cho một số công việc như ký báo cáo tài chính của khách hàng hoặc cung cấp dịch vụ kế toán trưởng. Phạm vi áp dụng và tính bắt buộc của chứng chỉ vẫn đang được thảo luận.
Dịch vụ kiểm toán
Được nêu riêng: cắt giảm điều kiện, đơn giản hóa thủ tục, rút thời hạn cấp giấy chứng nhận. Các nguồn đã đọc không mô tả việc bỏ toàn bộ điều kiện như với dịch vụ kế toán, và Phụ lục IV mới của Luật Đầu tư vẫn còn “Kinh doanh dịch vụ kiểm toán”.
Cơ quan thẩm tra lo gì
Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm thì rủi ro có thể dồn sang khách hàng, ngân hàng, cơ quan thuế nếu công cụ hậu kiểm chưa đủ. Cần làm rõ trách nhiệm giữa người thực hiện, người ký hợp đồng và đơn vị thuê dịch vụ.
Với người hành nghề
Chưa cần đổi cách làm vì luật chưa có. Nên rà lại hợp đồng, hồ sơ dịch vụ và phạm vi trách nhiệm, vì khi quản lý chuyển sang hậu kiểm, đây là những tài liệu thường được dùng để xem xét trách nhiệm.
Cảnh 3D hai lối đi cong hội tụ về cán cân vàng đặt trên bệ đá giữa hai cột đá, trong ánh hoàng hôn trước đường chân trời thành phố. Bên trái là khung cửa lớn đang mở và ba khối vàng thấp dần mang biểu tượng một cá nhân, một cửa hàng, một nhóm người, tượng trưng cho việc mở rộng ai được vào thị trường dịch vụ. Bên phải là tấm khiên trong suốt có dấu tích, cạnh một tờ danh sách kiểm có ba ô tích và một kính lúp, tượng trưng cho kiểm soát chất lượng và trách nhiệm. Ảnh minh họa do AI tạo, không có chữ, không mô phỏng phiên họp hay cơ quan nhà nước cụ thể

Có một câu hỏi người làm nghề kế toán, kiểm toán nên đặt ra trước khi đọc kỹ từng điều khoản: khi nhà nước bớt xét duyệt ở cổng vào, ai sẽ bảo đảm chất lượng ở bên trong? Dự thảo sửa Luật Kế toán và Luật Kiểm toán độc lập được Chính phủ trình theo hướng giảm thủ tục, nhưng cả cơ quan thẩm tra lẫn các đại biểu Quốc hội đều quay lại đúng câu hỏi này.

Bài này không bàn chuyện nên hay không nên bỏ điều kiện. Bài tách ba tầng: quy định đã ban hành, nội dung dự thảo đang đề xuất, và phân tích của FinScan. Dịch vụ kế toán và dịch vụ kiểm toán cũng được nói riêng, vì hai phần này đang được mô tả khác nhau.

Phần 1/5

Dự thảo đang ở đâu

Điều đã diễn ra, điều đã có hiệu lực và điều mới là đề xuất.

1. Quốc hội mới nghe tờ trình, chưa thông qua

Chiều 17/10/2026, trong Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI họp toàn thể nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập. Cổng dự thảo online của Quốc hội ghi dự án dự kiến trình Kỳ họp thứ hai, thời điểm thông qua đang cập nhật. Ủy ban Kinh tế và Tài chính nhất trí đề nghị xem xét theo trình tự, thủ tục rút gọn.

Trước đó, ngày 03/09/2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến và đề nghị Bộ Tài chính hoàn thiện hồ sơ, đồng thời chuẩn bị các văn bản quy định chi tiết để có hiệu lực cùng lúc với luật. Ngày 28/09/2026, tại Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lần thứ nhất, một số đại biểu đã nêu ý kiến về chứng chỉ và phạm vi công nhận chứng chỉ cũ.

Điều 3 dự thảo (điều khoản thi hành) đề xuất luật có hiệu lực từ 01/03/2027, trùng ngày có hiệu lực của Luật số 24/2026/QH16. Đây là mốc đề xuất trong dự thảo, chưa phải thời điểm có hiệu lực của một đạo luật đã ban hành.

2. Ba lớp cần phân biệt: đã có hiệu lực, đã ban hành chưa hiệu lực, mới đề xuất

Luật Kế toán số 88/2015/QH13 (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 56/2024/QH15 và Luật số 108/2025/QH15); Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12 (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 97/2015/QH13 và Luật số 56/2024/QH15)
Tình trạng: đang có hiệu lực, dự thảo mới đề xuất sửa. Đây là quy định hiện hành về điều kiện, thủ tục hành nghề và là nền để dự thảo sửa đổi.
Luật số 24/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư
Tình trạng: đã ban hành, có hiệu lực từ 01/03/2027 (khoản 1 Điều 2). Quốc hội thông qua ngày 24/08/2026. Theo Tờ trình, luật này đưa kinh doanh dịch vụ kế toán ra khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Theo toàn văn đăng lại, Phụ lục IV mới không có dịch vụ kế toán nhưng còn “Kinh doanh dịch vụ kiểm toán” (STT 12).
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập
Tình trạng: chưa thông qua, Điều 3 dự thảo đề xuất hiệu lực từ 01/03/2027. Nội dung: đề xuất bỏ điều kiện và thủ tục tiền kiểm với dịch vụ kế toán, đề xuất chứng chỉ năng lực, đơn giản hóa thủ tục với dịch vụ kiểm toán.

Về chuyển tiếp, Luật số 24/2026/QH16 quy định với các ngành, nghề đã bị bãi bỏ khỏi danh mục: tổ chức, cá nhân được hoạt động mà không cần đáp ứng điều kiện đầu tư kinh doanh; nếu có nhu cầu, được tiếp tục sử dụng giấy phép, giấy chứng nhận, chứng chỉ đã được cấp đến hết thời hạn mà không phải thực hiện thủ tục cấp, điều chỉnh, gia hạn; hồ sơ đã được tiếp nhận hợp lệ trước ngày luật có hiệu lực nhưng chưa trả kết quả thì cơ quan có thẩm quyền thông báo ngừng giải quyết và trả hồ sơ (khoản 3 Điều 3). Các bộ, cơ quan ngang bộ được giao quy định giải pháp quản lý thay thế khi cần, trước ngày 01/03/2027 (khoản 3 Điều 2).

Dự thảo Luật Kế toán cũng có quy định chuyển tiếp riêng tại Điều 3: giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kế toán và giấy chứng nhận đăng ký hành nghề đã cấp, còn hiệu lực, tiếp tục được sử dụng đến hết thời hạn; chứng chỉ hành nghề kế toán, chứng chỉ kế toán viên cấp trước 01/03/2027 và chứng chỉ kiểm toán viên được đề xuất có giá trị như chứng chỉ năng lực kinh doanh dịch vụ kế toán. Đây là nội dung đề xuất.

Phân tích của FinScan: theo cách đọc này, từ nay đến trước 01/03/2027, người hành nghề vẫn nên lấy quy định hiện hành của Luật Kế toán làm căn cứ áp dụng; các thay đổi trên chỉ là cơ sở để chuẩn bị. Bài chưa đối chiếu từng điều của Luật Kế toán hiện hành, nên không liệt kê điều kiện cụ thể nào còn hiệu lực đến khi nào. Cần đối chiếu văn bản hiện hành trước khi áp dụng cho một trường hợp cụ thể.

Phần 2/5

Dịch vụ kế toán: đề xuất thay đổi điều kiện hành nghề

Phần thay đổi mạnh nhất của dự thảo, hiện vẫn là đề xuất.

3. Dự thảo đề xuất những gì

Theo Tờ trình do Bộ trưởng Bộ Tài chính trình bày ngày 17/10/2026, dự thảo đề xuất cắt giảm 100% điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính trong lĩnh vực dịch vụ kế toán. Cá nhân đáp ứng tiêu chuẩn trong dự thảo được kinh doanh dịch vụ kế toán mà không phải đăng ký và không phải nộp phí để được Bộ Tài chính chấp thuận trước. Mục tiêu nêu trong Tờ trình là giảm chi phí tuân thủ, mở rộng đối tượng cung cấp dịch vụ nhưng vẫn bảo đảm chất lượng, không đẩy rủi ro sang khách hàng.

Dịch vụ kế toán: quy định hiện hành theo mô tả của Tờ trình và nội dung đề xuất
Nội dungHiện hành (theo mô tả)Dự thảo đề xuất
Nơi hành nghềCá nhân hành nghề tại một tổ chức cung cấp dịch vụ kế toánCá nhân kinh doanh dưới danh nghĩa cá nhân hoặc qua tổ chức
Thủ tục trước khi cung cấpBộ Tài chính chấp thuận trước, có đăng ký và nộp phíĐáp ứng tiêu chuẩn thì được làm, không đăng ký, không nộp phí
Chứng chỉChứng chỉ hành nghề kế toánChứng chỉ năng lực cho một số công việc; phạm vi và tính bắt buộc còn thảo luận
Cách quản lýTiền kiểm là chínhHậu kiểm: nội dung trọng yếu của hợp đồng, kiểm tra, công khai thông tin, đình chỉ

Cột “hiện hành” lấy theo cách Tờ trình và các đại biểu mô tả, không phải đối chiếu trực tiếp từng điều của Luật Kế toán. Từ 01/03/2027, Luật số 24/2026/QH16 có hiệu lực và cơ chế chuyển tiếp ở mục 2 sẽ áp dụng.

4. Con số cơ quan thẩm tra dẫn ra

Theo hồ sơ của Chính phủ, được Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh nhắc lại tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 03/09/2026, hiện có khoảng 525 cá nhân hành nghề tại 191 đơn vị kinh doanh dịch vụ kế toán và khoảng 118 doanh nghiệp kiểm toán cung cấp dịch vụ kế toán. Cả nước có gần 1,1 triệu doanh nghiệp, khoảng 98% là doanh nghiệp nhỏ và vừa, siêu nhỏ. Phó Chủ tịch đánh giá các số liệu này cho thấy thị trường còn dư địa, nhưng chưa đủ căn cứ để kết luận đang thiếu nguồn cung, vì một đơn vị có thể phục vụ nhiều khách hàng và nhiều doanh nghiệp đã có kế toán nội bộ. Ông đề nghị bổ sung số liệu về số doanh nghiệp thực tế thuê dịch vụ và chi phí thuê.

Phần 3/5

Dịch vụ kiểm toán: nói riêng, đừng suy từ kế toán

Hai phần của cùng một dự án luật nhưng mức thay đổi được mô tả khác nhau.

5. Phần kiểm toán đang được mô tả thế nào

Theo Tờ trình ngày 17/10/2026, với dịch vụ kiểm toán, dự thảo cắt giảm các điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính và cắt giảm thời gian giải quyết thủ tục cấp, cấp lại, điều chỉnh giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán. Theo bản tin của Kiểm toán nhà nước ngày 18/10/2026 và bản tin Quốc hội ngày 28/09/2026, thời hạn cấp mới giảm từ 30 ngày xuống 10 ngày làm việc, thời hạn cấp lại hoặc điều chỉnh giảm từ 20 ngày xuống 5 ngày làm việc; dự thảo bỏ yêu cầu nộp bản sao giấy tờ đăng ký kinh doanh khi đề nghị cấp giấy chứng nhận.

Báo cáo thẩm tra tán thành việc loại bỏ thành phần hồ sơ mà cơ quan nhà nước có thể tự khai thác từ cơ sở dữ liệu và đề nghị chỉ bãi bỏ những thành phần hồ sơ mà cơ quan nhà nước đã có dữ liệu, để doanh nghiệp vẫn được thành lập và hoạt động hợp pháp. Tại hội nghị ngày 28/09/2026, đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị làm rõ việc bãi bỏ một số nội dung tại Điều 21 và Điều 22 Luật Kiểm toán độc lập là cắt giảm điều kiện kinh doanh thực chất hay chỉ bỏ thủ tục nộp giấy tờ chứng minh điều kiện.

Điều cần giữ cho chính xác: cụm “cắt giảm toàn bộ 100% điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính” trong các nguồn đã đọc được gắn với dịch vụ kế toán, không gắn với dịch vụ kiểm toán. Theo toàn văn Luật số 24/2026/QH16 đăng lại, Phụ lục IV mới vẫn có “Kinh doanh dịch vụ kiểm toán” (STT 12). Vì vậy chưa có cơ sở để nói điều kiện hành nghề kiểm toán bị bỏ theo kiểu tương tự dịch vụ kế toán. Chi tiết từng điều kiện kiểm toán được sửa ra sao cần đối chiếu với toàn văn dự thảo, phần bài này chưa kiểm tra được.

Phần 4/5

Những điểm cơ quan thẩm tra và đại biểu yêu cầu làm rõ

Nơi trách nhiệm nghề nghiệp sẽ được định hình.

6. Danh sách điểm còn mở

Chuyển sang hậu kiểm (Ủy ban Kinh tế và Tài chính; Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên)
Cần công cụ hậu kiểm đủ mạnh: khai báo và chia sẻ dữ liệu, hậu kiểm theo rủi ro, lưu hồ sơ dịch vụ, chế tài. Nếu hậu kiểm yếu, rủi ro có thể chuyển sang doanh nghiệp, người dùng báo cáo tài chính, cơ quan thuế và tổ chức tín dụng. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị không biến khai báo, cập nhật thông tin thành điều kiện kinh doanh biến tướng.
Trách nhiệm không chuyển giao (Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính)
Làm rõ vai trò và trách nhiệm của ba bên: người thực hiện dịch vụ, người ký hợp đồng dịch vụ và đơn vị kế toán là khách hàng.
Chứng chỉ năng lực (Ủy ban Kinh tế và Tài chính; ĐBQH Đồng Ngọc Ba)
Thường trực Ủy ban đề nghị cân nhắc giữ chứng chỉ như giấy xác nhận năng lực không bắt buộc. Đại biểu Đồng Ngọc Ba cho rằng việc bổ sung chứng chỉ có thể khôi phục một điều kiện kinh doanh, cần xét tính thống nhất với Luật Đầu tư, và đề nghị ưu tiên hậu kiểm như công khai thông tin người hành nghề, chuẩn mực đạo đức, tăng kiểm tra giám sát.
Chứng chỉ đã cấp (ĐBQH Thạch Phước Bình)
Dự thảo (Điều 3) đề xuất chứng chỉ cấp trước 01/03/2027 có giá trị như chứng chỉ mới. Đại biểu đề nghị làm rõ tương đương trong phạm vi công việc nào, giấy chứng nhận còn hiệu lực dùng đến khi nào, và cách xử lý hồ sơ, hợp đồng đang thực hiện.
Người ký và kế toán trưởng thuê ngoài (ĐBQH Thạch Phước Bình)
Xác định người cung cấp dịch vụ ký với tư cách nào, ai chịu trách nhiệm chuyên môn, và thống nhất với tiêu chuẩn kế toán trưởng tại Điều 54 Luật Kế toán số 88/2015/QH13.
Dịch vụ số, AI, xuyên biên giới (Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 03/09/2026)
Quy định ngay trong luật các nguyên tắc cơ bản. Việc dùng nền tảng số, điện toán đám mây hoặc AI không làm thay đổi hay miễn trừ trách nhiệm pháp lý của bên cung cấp dịch vụ đối với kết quả kế toán giao cho khách hàng.

Có một điểm các nguồn mô tả chưa thống nhất và nên theo dõi: chứng chỉ năng lực là bắt buộc hay tự nguyện. Theo bản tin Quốc hội ngày 17/10/2026, Tờ trình mô tả chứng chỉ là tiêu chuẩn của cá nhân ký tên trên báo cáo tài chính của khách hàng hoặc làm kế toán trưởng dịch vụ. Cũng theo bản tin này, Báo cáo thẩm tra mô tả dự thảo duy trì chứng chỉ như giấy xác nhận năng lực không bắt buộc do cá nhân tự nguyện thi. Theo bản tin ngày 28/09/2026, dự thảo ban đầu đề xuất bãi bỏ chứng chỉ hành nghề kế toán, sau đó bản trình hội nghị chuyên trách chuyển sang quy định tiêu chuẩn và cấp “Chứng chỉ năng lực kinh doanh dịch vụ kế toán”; Bộ trưởng Bộ Tài chính giải trình rằng nếu bỏ chứng chỉ thì việc kiểm soát năng lực và chất lượng dịch vụ sẽ gặp nhiều khó khăn. Vì vậy FinScan không coi chứng chỉ là nghĩa vụ bắt buộc đã được xác định. Chỉ nên kết luận khi có văn bản dự thảo mới nhất.

Phần 5/5

Phân tích của FinScan

Nhận định nghề nghiệp, không phải nội dung của dự thảo.

7. Khi quản lý chuyển sang hậu kiểm, hợp đồng và hồ sơ càng quan trọng

Phân tích của FinScan: nếu hướng đề xuất hiện nay được giữ, trọng tâm quản lý chuyển từ kiểm soát điều kiện đầu vào sang hậu kiểm và trách nhiệm hợp đồng. Đây là cách mô tả của chính Báo cáo thẩm tra. Với người hành nghề, đây là lý do nên xem lại hợp đồng và hồ sơ dịch vụ, vì trong cách quản lý theo hậu kiểm, các tài liệu này thường là căn cứ để xem xét trách nhiệm.

Ví dụ minh họa: một kế toán dịch vụ nhận lập báo cáo tài chính cho một doanh nghiệp nhỏ. Nếu hợp đồng ghi rõ ai cung cấp chứng từ, ai chịu trách nhiệm về tính đầy đủ của chứng từ và khi nào công việc kết thúc, các bên sẽ dễ xác định phần việc của mình hơn. Đây là ví dụ về cách rà hợp đồng, không phải nhận định về chất lượng dịch vụ hay khả năng xảy ra tranh chấp của người hành nghề.

8. Với kiểm toán viên: rủi ro cần đánh giá theo từng khách hàng

Phân tích của FinScan: khi mô hình cung cấp dịch vụ kế toán đa dạng hơn, kiểm toán viên cần hiểu rõ ai thực hiện công việc, cơ chế giám sát chất lượng và trách nhiệm lập báo cáo tài chính tại từng khách hàng. Đây là vấn đề đánh giá rủi ro theo đặc điểm đơn vị, không phải kết luận rằng các mô hình cung cấp dịch vụ mới có chất lượng thấp hơn.

Khoảng 118 doanh nghiệp kiểm toán đang cung cấp dịch vụ kế toán theo hồ sơ của Chính phủ. Với nhóm này, khi quy định về dịch vụ kế toán thay đổi, nên rà lại việc cung cấp đồng thời dịch vụ kế toán và dịch vụ kiểm toán cho cùng một khách hàng theo các quy định về độc lập hiện hành. Dự thảo thay đổi điều này ra sao thì các nguồn đã đọc chưa cho biết.

9. Chứng chỉ đã có: chưa có căn cứ để kết luận hai chiều

Theo nội dung dự thảo mà đại biểu dẫn và theo văn bản dự thảo đăng trên Cổng dự thảo online, chứng chỉ hành nghề kế toán, chứng chỉ kế toán viên cấp trước 01/03/2027 và chứng chỉ kiểm toán viên được đề xuất có giá trị như chứng chỉ năng lực. Đồng thời, chính đại biểu đề nghị làm rõ phạm vi công việc được công nhận. Vì vậy FinScan không kết luận rằng chứng chỉ đang có mất giá trị, và cũng chưa thể khẳng định được giữ nguyên mọi quyền như trước. Người đang giữ chứng chỉ nên chờ phần quy định chuyển tiếp trong văn bản chính thức.

Đọc thêm: Đọc vị bút toán bất thường, loạt bài về cách đọc nhật ký chung trong kiểm toán.