FinScan.vn

Kiểm toán

Kiểm toán nội bộ và kiểm toán độc lập: doanh nghiệp cần loại nào?

FinScan.vn13/10/2026

Chia sẻFacebookLinkedInEmail

Đọc nhanh

Kiểm toán độc lập
Do kiểm toán viên (KTV) hành nghề, doanh nghiệp kiểm toán bên ngoài thực hiện theo hợp đồng, đưa ra ý kiến độc lập về báo cáo tài chính. Người dùng báo cáo kiểm toán là cổ đông, nhà đầu tư, ngân hàng và cơ quan nhà nước.
Kiểm toán nội bộ
Do bộ phận trong doanh nghiệp (hoặc đơn vị được thuê) thực hiện, báo cáo lên cấp quản trị cao nhất. Soi rủi ro, kiểm soát nội bộ, quản trị và việc đạt mục tiêu hoạt động, không chỉ riêng báo cáo tài chính.
Cách nhớ
Một bên chấm điểm báo cáo tài chính để người ngoài tin, một bên như “bác sĩ gia đình” giúp doanh nghiệp tự phát hiện bệnh sớm. Khác mục tiêu, khác người được phục vụ.
Khi nào bắt buộc
Kiểm toán độc lập bắt buộc với nhiều nhóm đơn vị theo Luật Kiểm toán độc lập. Kiểm toán nội bộ bắt buộc với công ty niêm yết, một số doanh nghiệp nhà nước, tổ chức tín dụng và doanh nghiệp bảo hiểm; doanh nghiệp khác được khuyến khích.
Không thay thế nhau
Có kiểm toán nội bộ vẫn phải kiểm toán độc lập khi pháp luật hoặc bên cho vay, nhà đầu tư yêu cầu. Có kiểm toán độc lập vẫn chưa ai thay bạn soi quy trình vận hành hằng ngày.
Hai phòng làm việc nối liền bởi một vách kính: bên trái là bàn gỗ với hồ sơ, laptop và tách cà phê; bên phải là phòng họp, trên kính có các biểu tượng sơ đồ quy trình, khiên và biểu đồ

“Năm nào cũng thuê kiểm toán độc lập rồi, sao còn phải lập thêm bộ phận kiểm toán nội bộ cho tốn tiền?” Không ít chủ doanh nghiệp hỏi như vậy. Ngược lại, có doanh nghiệp nuôi cả một bộ phận kiểm toán nội bộ rồi nghĩ khỏi cần thuê kiểm toán ngoài nữa. Cả hai đều nhầm, vì đây là hai nghề khác nhau, phục vụ hai “ông chủ” khác nhau.

Bài này trả lời ba câu hỏi thực tế: hai loại khác nhau ở đâu, loại nào pháp luật bắt buộc, và khi nào doanh nghiệp nên chủ động lập kiểm toán nội bộ.

Phần 1/4

Hai loại kiểm toán, hai vai trò

Ai làm, làm cho ai và làm để làm gì.

1. Kiểm toán độc lập: người chấm điểm từ bên ngoài

Theo Luật Kiểm toán độc lập, kiểm toán độc lập là việc KTV hành nghề, doanh nghiệp kiểm toán, chi nhánh doanh nghiệp kiểm toán nước ngoài tại Việt Nam kiểm tra và đưa ra ý kiến độc lập về báo cáo tài chính cùng các công việc kiểm toán khác theo hợp đồng kiểm toán (Điều 5). Hoạt động này phải tuân thủ chuẩn mực kiểm toán và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, trên nguyên tắc độc lập, trung thực, khách quan (Điều 8).

Với kiểm toán báo cáo tài chính, mục tiêu chính là ý kiến về tính trung thực và hợp lý, trên các khía cạnh trọng yếu, của báo cáo tài chính. Báo cáo kiểm toán được dùng để cổ đông, nhà đầu tư, bên liên doanh, liên kết, khách hàng và các bên có quyền lợi liên quan xử lý quan hệ quyền lợi, nghĩa vụ; để cơ quan nhà nước quản lý, điều hành; và để chính đơn vị phát hiện, xử lý kịp thời sai sót, yếu kém (Điều 7). Doanh nghiệp kiểm toán còn có thể làm kiểm toán hoạt động, kiểm toán tuân thủ, soát xét và các dịch vụ bảo đảm khác theo hợp đồng, nhưng việc quen thuộc nhất với doanh nghiệp là kiểm toán báo cáo tài chính hằng năm.

2. Kiểm toán nội bộ: bác sĩ gia đình của doanh nghiệp

Nghị định 05/2019/NĐ-CP mô tả kiểm toán nội bộ là hoạt động kiểm tra, đánh giá và tư vấn, qua đó đưa ra các đảm bảo độc lập, khách quan cùng khuyến nghị về quy trình quản trị, quản lý rủi ro và mức độ đạt được các mục tiêu hoạt động, mục tiêu chiến lược của đơn vị (Điều 4). Bộ phận kiểm toán nội bộ cũng kiến nghị biện pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ (Điều 20). Nói đời thường: không chỉ soi con số trên báo cáo tài chính mà soi cả cách công ty vận hành, như mua hàng, bán hàng, quản lý kho, nhân sự.

Kiểm toán nội bộ phục vụ cấp quản trị chứ không phục vụ bộ phận bị kiểm toán. Ở công ty niêm yết, đối tượng nhận kế hoạch và báo cáo của kiểm toán nội bộ là Hội đồng quản trị (Nghị định 05/2019/NĐ-CP, Điều 12). Người làm kiểm toán nội bộ không được đồng thời đảm nhận công việc thuộc đối tượng mình kiểm toán, và doanh nghiệp phải bảo đảm kiểm toán nội bộ không bị can thiệp khi báo cáo, đánh giá (Điều 5). Dù vậy, đây là độc lập tương đối: VSA 610 nêu rõ kiểm toán nội bộ, dù tự chủ và khách quan đến đâu, cũng không thể độc lập hoàn toàn với đơn vị như yêu cầu đặt ra cho KTV độc lập khi đưa ý kiến về báo cáo tài chính.

Kiểm toán nội bộ làm quanh năm theo kế hoạch hằng năm định hướng theo rủi ro. Nghiệp vụ, bộ phận rủi ro cao phải được kiểm toán ít nhất mỗi năm một lần, và phải dự phòng thời gian cho kiểm toán đột xuất (Điều 14). Sản phẩm là báo cáo kiểm toán nội bộ cùng kiến nghị cải tiến, gửi cấp quản trị; báo cáo kiểm toán hằng năm phải gửi trong 60 ngày kể từ ngày kết thúc năm tài chính (Điều 16). Kiểm toán nội bộ không thay thế báo cáo kiểm toán độc lập: báo cáo tài chính thuộc diện bắt buộc kiểm toán khi nộp cơ quan nhà nước hoặc khi công khai phải kèm báo cáo kiểm toán của doanh nghiệp kiểm toán (Luật Kiểm toán độc lập, Điều 9). Khi được yêu cầu, bộ phận kiểm toán nội bộ vẫn trình bày ý kiến để cấp quản trị xem xét báo cáo tài chính, báo cáo quản trị (Nghị định 05/2019/NĐ-CP, Điều 20).

3. So sánh nhanh

Tiêu chíKiểm toán độc lậpKiểm toán nội bộ
Ai thực hiệnKTV hành nghề, doanh nghiệp kiểm toán bên ngoài, theo hợp đồngBộ phận trong doanh nghiệp; có thể thuê tổ chức kiểm toán độc lập đủ điều kiện cung cấp dịch vụ
Phục vụ aiNgười ngoài doanh nghiệp: cổ đông, nhà đầu tư, ngân hàng, cơ quan nhà nướcCấp quản trị và điều hành của chính doanh nghiệp
Mục tiêuÝ kiến về tính trung thực, hợp lý của báo cáo tài chínhĐảm bảo và khuyến nghị về kiểm soát nội bộ, quản trị, quản lý rủi ro, mục tiêu hoạt động
Phạm viChủ yếu là báo cáo tài chínhRộng hơn nhiều: quy trình, tuân thủ, tài sản, hoạt động
Tính độc lậpĐộc lập với đơn vị được kiểm toán theo luậtĐộc lập tương đối, vì vẫn thuộc đơn vị (VSA 610)
Thời gianTheo hợp đồng, thường tập trung quanh kết thúc năm tài chínhLiên tục quanh năm theo kế hoạch định hướng rủi ro
Sản phẩmBáo cáo kiểm toán đính kèm báo cáo tài chínhBáo cáo kiểm toán nội bộ và kiến nghị cải tiến, gửi cấp quản trị

Phần 2/4

Bắt buộc hay tự quyết?

Pháp luật yêu cầu gì, và phần còn lại là quyết định quản trị của chủ doanh nghiệp.

4. Kiểm toán độc lập: nhiều doanh nghiệp bị bắt buộc

Điều 37 Luật Kiểm toán độc lập quy định báo cáo tài chính hằng năm của một số nhóm đơn vị phải được kiểm toán. Trong đó có doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, tổ chức tín dụng, doanh nghiệp bảo hiểm, công ty đại chúng, tổ chức phát hành và tổ chức kinh doanh chứng khoán, cùng một số nhóm doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước theo quy định.

Luật 56/2024/QH15 bổ sung thêm nhóm “doanh nghiệp khác có quy mô lớn” theo quy định của Chính phủ, hiệu lực từ 01/01/2026. Tiêu chí cụ thể nằm ở Nghị định 90/2025/NĐ-CP. Theo hướng dẫn của Bộ Tài chính, quy mô được xác định trên báo cáo tài chính năm liền trước: doanh nghiệp đủ tiêu chí trên báo cáo tài chính 2025 thì phải kiểm toán báo cáo tài chính 2026.

Với doanh nghiệp thuộc diện bắt buộc, hợp đồng kiểm toán báo cáo tài chính hằng năm phải được giao kết chậm nhất ba mươi ngày trước ngày kết thúc kỳ kế toán năm (Luật Kiểm toán độc lập, Điều 9). Đây là chi tiết dễ bỏ sót: chọn đơn vị kiểm toán muộn là vi phạm ngay từ đầu, chưa nói đến chất lượng cuộc kiểm toán.

Doanh nghiệp không thuộc diện bắt buộc vẫn có thể tự thuê kiểm toán, thường vì ngân hàng, nhà đầu tư, đối tác hoặc chủ sở hữu muốn có báo cáo được xác nhận. Nhà nước cũng khuyến khích thuê kiểm toán trước khi nộp báo cáo tài chính cho cơ quan nhà nước hoặc trước khi công khai (Điều 10).

5. Kiểm toán nội bộ: bắt buộc với ai?

Đối tượngQuy địnhVăn bản
Công ty niêm yếtPhải thực hiện công tác kiểm toán nội bộNghị định 05/2019/NĐ-CP, Điều 10 khoản 1
Doanh nghiệp mà Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ là công ty mẹ trong mô hình công ty mẹ - công ty con; doanh nghiệp nhà nước là công ty mẹPhải thực hiện công tác kiểm toán nội bộNghị định 05/2019/NĐ-CP, Điều 10 khoản 1
Tổ chức tín dụngPhải thành lập kiểm toán nội bộ thuộc Ban kiểm soátLuật Các tổ chức tín dụng 2024, Điều 58 khoản 1
Doanh nghiệp bảo hiểm, doanh nghiệp tái bảo hiểmPhải thành lập bộ phận kiểm toán nội bộLuật Kinh doanh bảo hiểm 2022, Điều 85 khoản 1
Doanh nghiệp khácĐược khuyến khích thực hiệnNghị định 05/2019/NĐ-CP, Điều 10 khoản 2

Với những đối tượng mà pháp luật chuyên ngành đã có quy định (như ngân hàng, bảo hiểm) thì thực hiện theo pháp luật chuyên ngành; nội dung chuyên ngành không quy định mới vận dụng Nghị định 05/2019/NĐ-CP (Điều 2). Ngoài ra, công ty cổ phần chọn mô hình không có Ban kiểm soát phải có Ủy ban kiểm toán trực thuộc Hội đồng quản trị, và ít nhất 20% thành viên Hội đồng quản trị là thành viên độc lập (Luật Doanh nghiệp 2020, Điều 137 khoản 1 điểm b). Ủy ban kiểm toán là cơ quan giám sát ở cấp quản trị, khác với bộ phận kiểm toán nội bộ.

Doanh nghiệp được thuê tổ chức kiểm toán độc lập đủ điều kiện để cung cấp dịch vụ kiểm toán nội bộ, miễn là bảo đảm các nguyên tắc cơ bản về độc lập, khách quan (Nghị định 05/2019/NĐ-CP, Điều 10 khoản 3). Với doanh nghiệp vừa và nhỏ chưa đủ quy mô lập bộ phận riêng, thuê ngoài là phương án thực tế.

Có một tình huống dễ vướng: Luật Kiểm toán độc lập không cho KTV hành nghề, và quy định tương tự với doanh nghiệp kiểm toán, thực hiện kiểm toán cho đơn vị mà mình đang làm, hoặc đã làm trong năm trước liền kề, công việc kiểm toán nội bộ (Điều 19). Vì vậy nếu thuê ngoài kiểm toán nội bộ, nên chọn đơn vị khác với đơn vị đang kiểm toán báo cáo tài chính của bạn.

Phần 3/4

Khi nào nên chủ động lập kiểm toán nội bộ?

Ngoài các tình huống luật bắt buộc, đây là những tín hiệu thực tế.

6. Những tín hiệu nên nghĩ đến kiểm toán nội bộ

Quy mô lớn, nhiều chi nhánh hoặc công ty con
Lãnh đạo không thể tự mình soi hết mọi nơi, cần người nhìn thay ở từng điểm.
Hoạt động phức tạp, nhiều rủi ro
Rủi ro tài chính hoặc tuân thủ cao: sai một khâu có thể kéo theo nhiều khâu khác.
Chuẩn bị niêm yết hoặc gọi vốn
Nhà đầu tư ngày càng nhìn vào chất lượng quản trị nội bộ. Nếu niêm yết, kiểm toán nội bộ trở thành yêu cầu bắt buộc.
Ngành nghề có yêu cầu riêng
Ngân hàng, bảo hiểm phải có kiểm toán nội bộ theo luật chuyên ngành (xem bảng ở mục 5).
Cảm giác “không biết chuyện gì đang xảy ra”
Dấu hiệu đơn giản nhất: lãnh đạo bắt đầu thấy mình thiếu thông tin thật từ các bộ phận bên dưới.

Không cần bắt đầu bằng một phòng ban lớn. Có thể bắt đầu từ quy mô nhỏ: một người có trách nhiệm rõ ràng, một kế hoạch kiểm tra hằng năm theo rủi ro, và quyền báo cáo thẳng lên chủ doanh nghiệp hoặc hội đồng quản trị; hoặc thuê ngoài theo hướng đã nêu. Điều cần giữ là tính độc lập: người kiểm tra không được là người đang điều hành khâu bị kiểm tra (Nghị định 05/2019/NĐ-CP, Điều 5).

7. Hai bên bổ trợ cho nhau, không thay thế nhau

Kiểm toán nội bộ tốt giúp cuộc kiểm toán độc lập suôn sẻ hơn. KTV độc lập xem xét kiểm toán nội bộ có liên quan đến cuộc kiểm toán hay không, và trong một số tình huống có thể sử dụng công việc của kiểm toán viên nội bộ theo VSA 610. Chiều ngược lại, Nghị định 05/2019/NĐ-CP cũng giao bộ phận kiểm toán nội bộ duy trì trao đổi thường xuyên với tổ chức kiểm toán độc lập của đơn vị để hợp tác hiệu quả (Điều 20).

Tuy vậy, KTV và doanh nghiệp kiểm toán có trách nhiệm duy nhất đối với ý kiến kiểm toán, và trách nhiệm đó không giảm đi khi sử dụng công việc của kiểm toán viên nội bộ (VSA 610). Đây chính là lý do hai loại không thay thế nhau.

Phần 4/4

Tự kiểm tra và lời kết

Ba câu hỏi nhanh và điều cần nhớ.

Kiểm toán độc lập là để người ngoài tin vào con số của mình, và với nhiều doanh nghiệp đó là nghĩa vụ pháp lý. Kiểm toán nội bộ là để chính mình yên tâm về cách công ty vận hành: phần lớn doanh nghiệp được tự quyết, nhưng càng lớn càng cần. Một cái để người ta tin mình, một cái để mình không bị bất ngờ. Doanh nghiệp khôn ngoan thì cần cả hai.

Đọc thêm: Đọc vị bút toán bất thường, loạt bài về cách đọc nhật ký chung trong kiểm toán.